Weblog over Spinoza, Spinozisme en Spinozana

De naturâ Rationis est res sub quâdam æternitatis specie percipere
Het is de rede eigen om het eeuwige der dingen te zien.                                 Spinoza, Ethica II, 44 c2

Spinoza’s meest
waarschijnlijke
beeltenis
 

 

Spinoza-beelden 

Spinoza’s zegel met 'caute'

Spinoza merchandising

Iconographia Spinozana

Spinoza-schilderijen, etsen, gravures & illustraties 

Spinoza-cartoons, comics & illustraties

Corpus Poeticum Spinozanum

Johannes Colerus, Korte, dog waaragtige levensbeschryving van Benedictus de Spinoza [tekst-PDF]   

Blogger en curator: Stan Verdult

Ter afronding misschien Don Garrett

Na twee lange discussies die in elkaars verlengde lagen, over “De eeuwigheid van de menselijke geest” [cf. blog] en over “Het lezen en begrijpen van Ethica 2/8 e.v.” [cf. blog] zocht ik naar teksten die handelden over ongeveer dezelfde plaatsen bij Spinoza. Eerst kwam ik op het spoor van Richard Mason, Spinoza: Logic, Knowledge and Religion [Ashgate Publishing, Ltd., 2007 – books.google] die nuttige zienswijzen lijkt te bieden.

Daarna ontdekte ik een in mijn ogen nog belangrijker stuk, n.l.  van Don Garrett, "Spinoza on the essence of the human body and the part of the mind that is eternal". In: Olli Koistinen (ed.), The Cambridge Companion to Spinoza's Ethics [Cambridge University Press (2009)] dat ik NB in mijn Spinozaboekenkast bezit, maar niet eerder in dit verband nog eens had geopend. Ik las het hoofdstuk dat – toepasselijk – het laatste van dat boek is en kreeg sterk de indruk dat  verschillende zienswijzen en posities die in de diverse reacties op deze blogs ingenomen werden, op een of andere manier hier bij elkaar werden gebracht – een zekere verzoening vonden.

Lees verder...

Spinoza-opera niet onder de hoogtepunten komend concertseizoen

Wellicht om vooruit te lopen op de jaarlijkse Uitmarkt die vrijdag in Amsterdam begint en alvast  aandacht te vragen voor het komende consertseizoen, stuurde het Concertgebouw een mailbericht rond met de hoogtepunten van het najaar.
Daarin niet de Spinoza-opera van Theo Loevendie. Ik meld het maar even.

Maar zaterdag 11 oktober 14:15 - 16:35 uur gaat The Rise of Spinoza wel z'n wereldpremière beleven [cf.]. Vergeet dat maar een hoogtepunt te noemen als je verantwoordelijk bent voor het opstellen van zo'n overzicht.

Ook als we onder de knop "Agenda" de knop 'Uitgelicht' en dan de Zaterdagmatinee aanklikken, krijgen we niet die opera te zien. Ook langs dat pad wordt Loevendies Spinoza-opera er niet uitgelicht.

Nog tweemaal een Spinoza-excursie

De voorbije dagen bracht ik mijn vooral uit foto's bestaande verslag van de door Jossi Efrat georganiseerde excursie "In de voetsporen van Spinoza."

In tegenstelling tot wat ik in het eerste van deze verslagen meedeelde, komen er nog twee van zulke dagen. En naar alle waarschijnlijkheid zijn dat de laatste, want Jossi is van plan ermee te stoppen.

Die twee data zijn: 7 en 21 september 2014. Zie in dit blog het programma en meer informatie over deze boeiende excursie.

De wintersnoge van de Portugese Synode in Amsterdam, met banken uit de Talmoed Tora aan de Houtgracht, waar Spinzoa ook nog op gezeten zal hebben.

Hierna het overzicht van de excursie-blogs: 

Lees verder...

Spinoza-excursie 2014 [6] Spinoza in Den Haag

We zetten onze Spinoza-excursie in Den Haag voort en begonnen bij de fraaie Nieuwe Kerk, die ik hier een keer van een achterkant heb genomen.

Lees verder...

Spinoza-excursie 2014 [5] Spinoza in Voorburg

De volgende halteplaats van de Spinoza-excursie was Voorburg, waar Spinoza van ca 1663 tot eind 1669 bij de schilder Tydeman woonde. Bekend is dat hij in de Kerkstraat heeft gewoond en vervolgens met Tydeman meeverhuisde naar de Herenstraat, maar in welk pand precies is tot heden niet bekend. We kwamen echter voor een verrassing te staan. Daarover zo dadelijk.

We begonnen bij Hofwijck, de buitenplaats van de Huygens. De reisleider wilde ons door langs deVliet te lopen laten merken hoe dichtbij het was en hoe vlot Spinoza bij Christaan Huygens was. Hij moet meermalen op Hofwijck geweest zijn. Vanwege het grote viadukt voor trein en autoverkeer was die route niet precies na te lopen, maar we kregen toch een goede indruk.

 

Lees verder...

Spinoza-excursie 2014 [4] Spinozahuis Rijnsburg

Het eerste wat opviel (waar Jossi Efrat op wees) was: er zijn  inmiddels eindelijk richtaanwijzers aangebracht die de weg wijzen naar het Spinozahuis aan de Spinozalaan 29 in Rijnsburg. Hoe vaak heeft de VHS de gemeente daarom moeten verzoeken en hoe lang erop moeten wachten. Maar ze zijn er.

Aankomst bij het Spinozahuis. 

Lees verder...

Spinoza-excursie 2014 [3] Sefardische begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk a/d Amstel

De volgende halteplaats vormde de Sefardisch-joodse begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk a/d Amstel. Hij was pas na wat omtrekkende bewegingen te bereiken, want 't Kampje (Kerkstraat e.o.) was afgesloten vanwege een zgn. Pure Markt, waarbij ook brandweer, politie en ambulance zich presenteerden. Maar we bereikten de ingang waar de mannen die geen hoofddeksel hadden meegenomen een keppeltje konden vinden.

Lees verder...

Spinoza-excursie 2014 [2] Nicolas Dings' Spinoza-beeld

Na de Portugese Synagoge [zie vorig blog] liepen we langs de plekken waar Spinoza indertijd aan de Houtgracht gewoond moet hebben en langs de plek van de oude synagoge aan diezelfde al lang geleden in de 19e eeuw gedempte gracht (1874). Jossi vertelde erover en liet oude gravures zien. Er was weinig reden om er foto's te maken. *)

Daarna liepen we naar de plaats waar sinds november 2008 het beeld van Spinoza staat dat gemaakt is door Nicolas Dings. In dit weblog werden al veel foto's van dit beeld geplaatst, maar er is alle reden om weer eens te laten zien hoe fraai het er bij staat. Steeds meer mensen zijn eraan gewend geraakt en vinden het nu een fraai beeld. Mij valt op dat het er na vijf jaar zo schoon en onbeschadigs staat. Spinoza wordt kennelijk gerespecteerd.


  Eerst een overzichtsfoto die laat zien hoe het in z'n omgeving staat.

Lees verder...

Spinoza-excursie 2014 [1] De Portugese Synagoge

Terwijl Henk Keizer en Mark Behets hier gisteren nog eens flink doorgingen met de discussie over Ethica 2/8, nam ik deel aan de door Jossi Efrat georganiseerde excursie "In de voetsporen van Spinoza." [Zie het programma in dit blog]. Ik kan hier alvast melden dat er nog plaats is in wat waarschijnlijk de allerlaatste Spinoza-excursie zal zijn die Jossi organiseert: die van 7 september 2014 a.s.

Vijf jaar geleden had ik ook al eens deelgenomen [een overzicht van de verslagen uit 2009 is hier te vinden]. Ik besloot dit jaar weer deel te nemen, daar ik wist dat het waarschijnlijk het laatste jaar zou zijn dat Jossi dit organiseerde, maar vooral ook daar deze keer Voorburg zou worden aangedaan.

Ons groepje bestond slechts uit vijf personen, waar er in Voorburg nog twee bijkwamen. Ik zal kort verslag doen in enkele blogs, waarbij het accent zal liggen op enige foto's met slechts beperkte toelichting.

De excursie begon bij de Portugese Synagoge in Amsterdam. Het was toen nog wat druilerig weer, maar het werd een stralende zondag.   

 

Lees verder...

Giuseppe Rensi (1871-1941) schreef veel o.a. over Spinoza

Deze Italiaanse filosoof en jurist was een genaturaliseerde Zwitser. Hij bezette de leerstoel voor moraalfilosofie aan de Universiteit van Genua.
Hij verzette zich tegen het fascisme.
Schreef veel, zowel filosofie als poëzie.
De Italiaanse wikipedia is behoorlijk uitgebreid en heeft een lange lijst publicaties. Daaronder

Spinoza, Formiggini, Roma 1929. Ampliato (ed. postuma) Bocca, Torino 1941. Ristampato a cura di A. Montano, Guerrini, Milano 1999. Riedito in una edizione comprendente entrambe le versioni del 1929 e del 1941, con un saggio di Roberto Evangelista, Edizioni Immanenza, Napoli, 2014, ISBN 9788898926190

Ten tijde dat hij Spinoza schreef had Rensi het idealisme van Croce en Gentile fundamenteel afgewezen en was hij een meer materialistisch positivisme richting ingeslagen. Het pantheïsme van Spinoza beoordeelde hij zoals christelijke theologen hem atheïsme verwijten daar hij de monotheïstische God had afgewezen.
Rensi streefde een synthese na van realisme en scepticisme, want de laatste houding zou de enige ware en nuttige manier zijn om de wereld te benaderen en enige mogelijke waarheid te bereiken. Het was ook de piektijd van het rensiaanse nihilisme, omdat de dood het enige is wat zeker is, en het "niets" een waarheid zou bezitten. [Lees ik in die wikipedia]

Je vraagt je af wat voor Spinoza daar uit te voorschijn zou komen.
Maar blijkbaar is zijn boekje nog van waarde, want het werd dit jaar in een Franse vertaling van Marie-José Tramuta bij Editions Alia, Paris, 2014, als e-book uitgegeven [cf.]. De vertaalster schreef ook een inleiding.

"Avec une grande clarté, Giuseppe Rensi expose les concepts et théories qui ont émaillé l'œuvre de Spinoza," aldus de Franse uitgever. 

Lees verder...

Cogitata Metafysica in Belgrado

Cogitata Metafysica, Metafysische gedachten van Benedictus de Spinoza werd uitgegeven als

Baruh Spinoza, Metafizièke misli. Grafos, Beograd, 1988 [Cf.]

In het Sloveens of Bosnisch (niet in het Servisch) toen Belgrado nog de hoofdstad van het Joegoslavië van vóór de val van het communisme tussen 1989 en 1992 was en het uiteenvallen van die staat in de daarop volgende bloedige oorlogen.

 

Inutilis scientia Spinozana [35] De cover van Hubbelings Spinozaboek

Het is inderdaad zeer klein nieuws, maar onlangs verscheen op ebay (maar is daar al weer verdwenen) de aanbieding van de tweede druk van de monografie Spinoza van Hubertus G. Hubbeling (1925 - 1986).

Het verscheen in 1966 bij Het Wereldvenster en kreeg daar in 1978 een tweede druk (met deze cover).

Drie jaar na Hubbelings overlijden kwam bij Ambo een derde herziene uitgave. Die herziening betrof alleen de aanpassing van de bibliografie (door Guido van Suchtelen). Het boekje werd in het Duits (1978) en Spaans (1981) vertaald. 


Het is aanleiding om op mijn behoorlijk kritische bespreking van 3 april 2009 te wijzen, waarin ik nu deze cover eveneens opneem.  

Het boekje is tweedehands eenvoudig te krijgen. Van de 1e t/m de 3e druk vind je wel 20 aanbiedingen op boekwinkeltjes.nl, maar geen daarvan geeft er daar een cover bij.  

Irvin D. Yalom en het exploiteren van roem - Ik heb zo mijn twijfel

Dat ik hier een blog maak over Irvin D. Yalom heeft uiteraard alles te maken met zijn boek The Spinoza Problem. Vanwege z'n Nietzsches tranen had ik erg naar het boek uitgezien. Ik vond het wel interessant om de vertalingen een beetje te volgen - de covers hield ik in dit blog bij ook lang nadat mij het boek, vertaald als Het raadsel Spinoza, enigszins tegengevallen was [cf. blog], maar ik bleef covers tegenkomen, onlangs nog deze Bosnische [van hier]:

Lees verder...

Joshua Sobol viert zondag z'n 75e verjaardag

Daar Joshua Sobol een toneelstuk over Spinoza schreef, wil ik hier graag vermelden dat hij a.s. zondag 75 jaar wordt. Over dat stuk, dat bij Toneelgroep De Appel op verzoek waarvan het geschreven werd, op 16 oktober 1991 z'n première beleefde, had ik op 21 mei 2008 een blog met alles wat ik erover vinden kon.

Joshua Sobol's familie van moeders kant was in 1922 gevlucht voor de  pogroms en z'n vaders familie emigreerde in 1934 uit Polen naar Israël om de Nazi's te ontvluchten.  In Israel werd Joshua Sobol op 24 augustus 1939 geboren. Hij bracht enige tijd in een Kibbutz door, studeerde van 1957 tot 1965 in Israel literatuur en geschiedenis. Daarna studeerde hij filosofie aan de Sorbonne in Parijs, waarbij hij zich uitgebreid bezighield met Spinoza. "Für Sobol der Philosoph des 21. Jahrhunderts, weil er einen aufgeklärten, befreiten Menschen verkündet, der die Rechtfertigung seiner Existenz weder von politischen noch religiösen Gruppen abhängig macht." [Citaat van hier]

Hij schreef vele toneelstukken, al ruim vijftig (waarvoor ik verwijs naar wikipedia, waarin overigens zijn Spinoza niet vermeld staat!). Hij schuwde het schokken en doorbreken van taboes niet, zoals b.v. in zijn stuk "Ghetto" in 1984 over de pijnlijke samenwerking van de joodse politie met de nazi's in het toenmalige Ghetto van Vilnius. In dat stuk werd de Holocaust op de Bühne gebracht met dans, muziek en cabaret. Geschokt was men in Israël om mensen in doodsangst te zien die intussen ook vreugden beleefden aan erotiek en zinnelijke liefde.

[De foto die ik van hier overnam, is bij z'n 70e verjaardag genomen]

Transindividualiteit volgens Etienne Balibar

Daar blogse een reactie die Nico van Hengstum vanmorgen gaf op het blog van 8 augustus over wat Etienne Balibar met het gebruik van het begrip 'transindividualiteit' bedoeld kan hebben, al niet meer onder "laatste reacties" laat zien, geef ik die hier in een apart blog even door (waarbij ik de gegeven link aanklikbaar heb gemaakt).

             
                                           Etienne Balibar

Hij schrijft:

Stan, in het artikel

"Transindividuality as Critique: Spinoza, Hegel, and Marx" (zie hier)

staat het volgende over het gebruik van het begrip transindividualiteit door Balibar:

Etienne Balibar has suggested the term transindividuality to conceptualize that which both sides of this alternative occlude: relations as mutually constitutive of the individual and collective. The term is drawn from the work of Gilbert Simondon, who contested the privilege Western thought gave to the individual, developing an ontology, or ontogenesis, of individuation. Balibar has suggested that this term could be used to make sense of various figures in the history of philosophy, Spinoza, Hegel, and Marx, whose thought refuses the binary of individual or totality. [blog van 8 november 2010]

Lees verder...

Inutilis scientia Spinozana [34] Spinoza als een soort Tom Poes...(?)

Al een aantal jaren moet Arend Smilde de uitgebreide brief die hij aan Jonathan Israel schreef op zijn website hebben staan. Hij was als corrector betrokken geweest bij de Nederlandse vertaling van de Radicale Verlichting. Hij was de recensent van het boek geweest in het Nederlands Dagblad en hij was zelfs de vertaler geweest van Revolutie van het denken (2011).

Naar aanleiding van dit alles, maar vooral n.a.v. Israel's debat over de Radicale Verlichting met Andreas Kinneging en Herman Philipse op 23 september 2011 in Den Haag, schreef hij op 12 januari 2012 een lange BRIEF AAN JONATHAN ISRAEL, met als bijlagen zijn recensie en enige beschouwingen die hij schreef bij zijn vertaling van A Revolution of the Mind. En hij plaatste dit alles op zijn website. Antwoord van Israel moet hij nooit hebben gehad, want anders had hij dat er wel bijgeplaatst.

Hij illustreert enerzijds de gefascineerdheid van een gelovige met hen die dat geloof aanvallen: met Spinoza en Israel; terwijl hij dan uiteraard behoefte heeft die aanvallers op zijn beurt te bestrijden. Hij verwijst naar zijn "Groeniaans-gereformeerde" opvoeding. En ook met zijn website over C. S. Lewis bewijst hij zijn liefde voor geloofsapologetiek.

Lees verder...

Loeki Metz (1918 - 2004) ontwierp Spinoza-penning tweemaal

Van deze Nederlandse vrouwelijke beeldhouwer, medailleur en sieraadontwerper is Spinoza-liefhebbers haar herdenkingspenning bekend. In dit blog is de herdenkingspenning te zien die Loeki Metz in 1977 ter gelegenheid van de 300e sterfdag van Spinoza maakte en in kleine oplage op de markt bracht. Hij wordt af en toe op een veiling of op ebay aangeboden. Mij is niet bekend dat zij dat in opdracht deed, volgens mij was dat louter op eigen initiatief.

Wat velen niet zullen weten is dat zij zes à zeven jaren eerder ook al een vergelijkbare penning had vervaardigd. Ik wist het althans niet tot ik van iemand die anoniem wenst te blijven, afbeeldingen met nadere informatie via het bij dit blog horende e-mailadres ontving.

Betrokkene ontmoette haar in 1971 in Rotterdam. Zij toonde hem deze penning die zij toen net had ontworpen en vanwege zijn belangstelling voor Spinoza kocht hij van haar dit exemplaar. De penning, die een diameter van 70 mm heeft en 260 gram weegt, is dus beduidend kleiner en lichter dan de penning van 1977 die 106-108 mm is en 880 gram weegt. Maar ook op andere punten wijkt hij af van die van 1977. Om dat te tonen neem ik hier van resp. de voorzijde en de achterzijde eerst de afbeelding van 1970/71 en vervolgens die van 1977 [zonder de relatieve verhouding te benaderen].

Of je het wel een penning kunt noemen is voor mij de vraag. Hij is in ieder geval niet geslagen, maar brons gegoten. Het is dus eerder een klein beeldhouwwerk, enigszins in de vorm van een penning.

              Penning uit 1970/71

                 Penning uit 1977 

Lees verder...

Latijnse school aan het Singel in Amsterdam

Zoals bekend had Franciscus van den Enden een Latijnse school geopend aan het Singel in Amsterdam. Tot heden is niet bekend in welk pand die school gevestigd was. Er is wel veel onderzoek naar gedaan, maar misschien blijft dat wel voor altijd in het duister van de geschiedenis verborgen. Maar sommigen hebben moeite om dat te accepteren (of ze weten niet beter) en wijzen de andere en latere Latijnse school aan als die van Van den Enden. Dat gebeurt op de wikipediapagina over Van den Enden, waarin een foto is geplaatst met de plek van de Latijnse school die in de tijd van Van den Enden daar zelfs nog niet gevestigd was. Dat gebeurt ook op de website Spinoza Kring Lier, waarop Willy Schuermans een serie over Van den Enden begon met een plaatje van de verkeerde school en de tekst "Op een schilderij kunnen we de statige toegangspoort nog herkennen." Dat moet hier dus even rechtgezet worden.

De eerste wortels van de latere Latijnse school zijn terug te voeren naar het jaar 1342, waarin het woord ‘scole’ voor het eerst genoemd wordt in een handvest waarin Graaf Willem IV van Holland rechten verleende aan Amsterdam. In de 16e eeuw ging die school de 'Latijnse School' heten en kwam er een tweede school bij. Die twee Latijnse scholen, die respectievelijk bij de Oude Kerk en de Nieuwe Kerk gevestigd waren, werden in 1678 samengevoegd en verhuisden naar een pand aan het Singel tussen Heiligeweg en Regulierstoren: het oude Aalmoezeniershuis, Singel 451-457. De naam Gymnasium dateert uit 1846. In december  1885 werd het pand aan het Singel verlaten en verhuisde het Barlaeus Gymnasium naar een nieuw pand aan de Weteringschans 29. [cf. en cf.]

    
Olieverf op doek schilderij van Jacob Smies (1746 - 1833) uit 1802 van
de Latijnse school op het Singel te Amsterdam [cf grotere afbeelding bij geheugenvannederland.nl en het Rijksmuseum.nl of hier]

Lees verder...

Authentiekere lenzenslijpmolen in Spinozahuis

Nóg een verbetering van het museum het Spinozahuis is het gevolg van de filmdocumentaire die er door Robin Lutz over Spinoza gemaakt wordt. Vele jaren heeft een niet authentieke lenzenslijpbank uit veel latere tijd (uit de 18e of nog waarschijnljker de 19e eeuw) een kamer in het Spinozahuis ontsierd. Het was immers bekend dat hij over een veel kleiner met de hand te bedienen slijpmolen moet hebben beschikt.

Ten behoeve van de film werd opdracht gegeven aan een instrumentenmaker om een kopie te vervaardigen van een slijpmolen die zeker uit de17e eeuw stamt. Vervolgens is het museum Het Spinozahuis in de gelegenheid gesteld deze aan te kopen. Of Spinoza met precies zo'n slijpmolen heeft gewerkt is uiteraard niet zeker, maar het is wel allerwaarschijnlijkst dat hij met een dergelijk of vergelijkbaar instrument zijn lenzen sleep.
Sinds kort is Het Spinozahuis dus uitgerust met een geloofwaardiger apparaat dan er vroeger stond (zie onder). A.s. zondag neem ik deel aan de excursie "In de voetsporen van Spinoza" en kan ik het zelf zien en foto's maken. Maar  gisteren bracht deze website een foto van de verbeterde uitrusting die ik hier graag overneem.

Lees verder...

Inutilis scientia Spinozana [33] Boekenkast in Spinozahuis zonder deurtjes

De Turk Ümit Gülsen was een week in Nederland en bracht o.a. een bezoek aan het Spinozahuis.
Aan de hand van deze foto die hij 11 augustus 2014 op zijn blog zette, kan ik de volgende anecdote vertellen.
Ik hoorde dit tijdens de zomerweek van Theo van der Werf, de secretaris van de Ver. Het Spinozahuis.

Ergens naar ik meen in juni van dit jaar kwam een filmploeg opnamen maken in het Spinozahuis in Rijnsburg voor de documentaire over Spinoza die Robin Lutz aan het maken is en die naar verwachting volgend jaar uitkomt. [Cf dit blog]

De regisseur of filmer vroeg of tijdelijk de deurtjes van de boekenkast uit hun hengsels gelicht konden worden - dat kwam veel beter uit voor het maken van goede filmbeelden. En wat bleek: allen vonden dat het eigenlijk veel fraaier was als die deurtjes helemaal niet meer terug werden geplaatst. Als je die kamer binnenkomt vallen de bezoeker meteen die boeken op, terwijl eerder iemand de kast open moest maken.

Besloten werd dus om de bibliotheek niet meer achter deurtjes te presenteren. En dat is goed te zien op deze foto.

Lees verder...