Weblog over Spinoza, Spinozisme en Spinozana

De naturâ Rationis est res sub quâdam æternitatis specie percipere
Het is de rede eigen om het eeuwige der dingen te zien.                                 Spinoza, Ethica II, 44 c2

Spinoza’s meest
waarschijnlijke
beeltenis
 

 

Spinoza-beelden 

Spinoza’s zegel met 'caute'

Spinoza merchandising

      Iconographia Spinozana

               1632   -   1677 

Spinoza-schilderijen, etsen, gravures & illustraties 

Spinoza-cartoons, comics & illustraties

Corpus Poeticum Spinozanum

Johannes Colerus, Korte, dog waaragtige levens-beschryving van Benedictus de Spinoza [PDF]
                           Blogger en curator: Stan Verdult

Spinoza's Wolfenbütteler portret mét lijst

Het was voor het eerst dat ik een afbeelding van het bekende Wolfenbütteler Spinoza-portret in de lijst tegenkwam. Op de website 't Hart, waarop het Amsterdam Museum de 17de eeuw presenteert, werd recent m.m.v. de Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel dit portret gebracht.

Weer een Argentijns boek over Spinoza

Voor de Spaans-lezenden meld ik hierbij dat onlangs weer een essaybundel verscheen in dat zo met Spinoza bezige land:

María Jimena Solé (Ed.), Spinoza en Debate. Miño y Dávila editores, 2015 - Índice, Sobre los autores y Presentación [PDF]

Het bevat de conferentiebijdragen van de Jornadas [Conferentie] “SPINOZA EN DEBATE” die op 5 en 6 september 2013 in Buenos Aires werd gehouden en waarvan op het blog van de Grupo de Investigación sobre Spinoza het programma nog is te zien.

 

Daniel Barenboim en 'zijn' Spinoza

Vanavond opent Daniel Barenboim met de Staatskapelle Berlin het Musikfest Berlin 2015 dat tot 20 september loopt [cf.]. Al eerder had ik een blog over “Daniel Barenboim (1942) en zijn op Spinoza gebaseerde muziekinterpretatie.” Vandaag heeft de Jüdische Allgemene naar aanleiding van dat Eröffnungskonzert een artikel over o.a. hem. Daaruit citeer ik de eerste alinea’s:  

Wer Daniel Barenboim verstehen will, kommt an Spinoza nicht vorbei. Ohne den niederländischen Philosophen wäre weder das West-Eastern Divan Orchestra möglich, noch die jüngste Idee des Dirigenten, Bundeskanzlerin Angela Merkel im Oktober mit der Berliner Staatskapelle nach Teheran zu begleiten.

Für derartige Brückenschläge wird Barenboim scharf kritisiert. Israels Kulturministerin Miri Regev ließ wissen: »Barenboim verfolgt eine anti-israelische Linie und schwärzt Israel bei jeder Gelegenheit an.« Inzwischen hat Teheran das Konzert abgesagt. Einen Israeli lasse man nicht auftreten, erklärte der iranische Kulturminister. Wer Barenboim dieser Tage in Deutschland erleben will: Am 3. September wird er das Musikfest Berlin eröffnen. Auch dort geht es um jüdische Identitäten.

Lees verder...

Naar Spinoza verwezen bij de VN-Mensenrechtenraad in Geneve

Gisteravond zond Human op NPO2 de documentaire “Onder Ongelovigen” uit. Het werd er niet bij verteld, maar de titel was uiteraard een allusie op V.S. Naipaul’s boek uit 1981 Among the Believers: An Islamic Journey (Onder gelovigen).

In de documentaire geven Boris van der Ham, voorzitter van het Humanistisch Verbond en documentairemaker Dorothée Forma deze vaak vergeten groep van ‘ongelovigen’ een gezicht. “Het aantal ongelovigen in de wereld groeit; religieuze agressie tegen hen ook. Blasfemiewetten zijn vaak het middel om atheïsten, humanisten en vrijdenkers aan te pakken. Hen wordt afvalligheid en godslastering verweten. Zij riskeren discriminatie, geweld, gevangenis of zelfs de dood.”

In zijn korte toespraak voor de VN-Mensenrechtenraad in Geneve, waarin hij bepleitte “Hef alle blasfemiewetten op. Religie mag nooit een excuus zijn voor haat, vervolging of geweld,” begon hij met Spinoza aan te halen. Ik haal dit in twee stills uit die documentaire en leg die hier vast.

De documentaire wordt zaterdag 5 september 13.45 uur op NPO 2 herhaald en is ook op de website van Human te zien.

Spinoza Kring Limburg bijeen in "In den Hoof" Maastricht

Wat de Spinoza Kring Limburg hier doet moge duidelijk zijn: éénmaal per jaar beoefenen we de aanbevelingen van Spinoza in Ethica 4/45s. Ook dit zijn oefeningen in wijsheid op z'n tijd. De SLK die - louter toevallig - uit louter mannen bestaat is - op één na die medische behandelingen ondergaat - voltallig aanwezig. De gespreksonderwerpen hadden - hoe kan het ook anders - in het algemeen iets te maken met Spinoza (maar de sfeer  bleef passend luchtig: aantekeningen hoefden er niet bij gemaakt te worden).

Inutilis scientia Spinozana [155] Dit krijg je als je uit Spinoza slogans haalt

Van de uitspraak "Nul ne sait ce que peut un corps" [niemand weet wat een lichaam vermag] die Gilles Deleuze uit Ethica 3/2s naar voren haalde, is al vele malen gebruik gemaakt, b.v. voor dans [cf. blog] en voor een demonstratie als deze [gezien op twitter]. Enfin, ook Descartes liep voor de lol mee.

De video van 10 minuten "Défilé Philosophique n°5 / Philosophical catwalk N°5" is op Youtube te zien (ik kon de verleiding om hem dit blog binnente halen heel makkelijk weerstaan).. 

Breviarium Spinozanum: Begeerte is het wezen van de mens [5]

“Cupiditas est ipsa hominis essentia quatenus ex data quacunque ejus affectione determinata concipitur ad aliquid agendum.” [Ethica 3/Aff.Def1]

“Begeerte is het wezen zelf van de mens, voor zover het wordt opgevat als door de een of andere inwerking erop bepaald om iets te doen. [Vert. Corinna Vermeulen]

Het derde en zeer grote voordeel dat ik Spinoza met deze definitie zag bereiken, dat ik in het vorige blog trachtte te beschrijven, kon ik gisteren nog niet goed ‘op papier’ krijgen. Vermoeidheid die optreedt na een heel stuk geschreven te hebben, speelde zeker mee. Daarom eindigde ik het blog met: "Dit laatste hoop ik nog nader te verduidelijken."

Een belangrijker factor is namelijk ook de moeilijkheid zelf van de materie: waarom ik zo enthousiast ben over het geniale dat ik in Spinoza’s begeerte-definitie ontwaar. En dát heeft er weer mee te maken dat je het niet eenvoudig in zijn tekst rechtstreeks kunt aanwijzen. Of je hem zo goed begrijpt kan dan ook een beetje speculatief lijken.

Enfin, ik ga in dit blog proberen mijn punt duidelijk te maken. Waar het uiteindelijk op neerkomt is dat ik Spinoza de overtuiging zie hebben dat het ons – hoewel we geen vrije d.w.z. geen onveroorzaakte wil (of verlangen) kunnen hebben – tóch kan lukken op den duur onze aandrift zelf bij te sturen – er onder voorwaarden en tamelijk indirect enige invloed op kunnen hebben. En dat hij die overtuiging volgens mij heeft neergelegd in die begeerte-definitie – die ik daarom zo geniaal vind.

Lees verder...

Volgende week op dit blog: Spinoza - de film

Lees verder...

Breviarium Spinozanum: Begeerte is het wezen van de mens [4]

“Cupiditas est ipsa hominis essentia quatenus ex data quacunque ejus affectione determinata concipitur ad aliquid agendum.” [Ethica 3/Aff.Def1]

“Begeerte is het wezen zelf van de mens, voor zover het wordt opgevat als door de een of andere inwerking erop bepaald om iets te doen. [Vert. Corinna Vermeulen]

Uit het vorige blog neem ik mee dat Spinoza enerzijds de identiteit van appetitus en cupiditas benadrukte (er is maar één conatus), maar anderzijds ook verschil zag en het van belang vond om de rol van het menselijk bewustzijn in zijn definiëring van begeerte (cupiditas) op te nemen en daarom de “oorzaak van het bewustzijn” (causa conscientiae) – zij het indirect – in zijn definitie opnam door er datgene wat verwijst naar 2/23 in op te nemen, n.l.: “voor zover de mens door aandoeningen wordt aangezet iets te doen.” Ik concludeerde dat Cupiditas voor Spinoza kennelijk een bijzondere manier van conatus zijn betreft: de wijze waarop de aandrift om in het bestaan te volharden in het geval van mensen met bewustzijn z’n vorm krijgt - een modificatie van de appetitus.

Hier is de enige plaats waar Spinoza duidelijk van bewustzijn (conscientia) spreekt en dat doet hij alleen bij de mens. “Begeerte is het wezen [de conatus] zelf van de mens, voor zover deze door de een of andere inwerking erop bepaald wordt om iets te doen [en zich daar bewust van is]." Aan het eind van het blog geef ik nog eens het schema dat ik aan de explicatio ontleen.

Lees verder...

Breviarium Spinozanum: Begeerte is het wezen van de mens [3]

“Cupiditas est ipsa hominis essentia quatenus ex data quacunque ejus affectione determinata concipitur ad aliquid agendum.” [Ethica 3/Aff.Def1]

“Begeerte is het wezen zelf van de mens, voor zover het wordt opgevat als door de een of andere inwerking erop bepaald om iets te doen. [Vert. Corinna Vermeulen]

´De begeerte is de wezentheit zelve van de mensch, voor zo veel zy uit alle gestelde aandoening bepaalt bevat word, tot iets te doen of te werken.´ [De Nagelate Schriften]

Hier dan het begin van een meer inhoudelijke behandeling van mijn lezing van deze definitie samen met Spinoza’s toelichting erop, na twee inleidende blogs: een eerste blog waarin ik liet zien hoe ‘men’ het als een belangrijke tekst ervaart, waard om als wijze tekst op een tegeltje aan te brengen en een volgend blog waarin ik, enigszins tot mijn ontsteltenis, moest laten zien hoe deze definitie door de Spinoza scholars wordt veronachtzaamd.

Voor de tekst en/of vertaling van  ‘explicatio’ die Spinoza bij deze affectdefinitie geeft verwijs ik ieder naar z’n eigen boekenkast – ik neem hier alleen de tekst van De Nagelate Schriften  over, maar zal bij mijn bespreking wel de vertalingen van Henri Krop (en de door hem geboden Latijnse tekst) en van Corinna Vermeulen raadplegen.  

Lees verder...

Inutilis scientia Spinozana [154] Javier Sáez de Ibarra: "El lector de Spinoza"

Javier Sáez de Ibarra, El lector de Spinoza. Páginas de Espuma; Edición, 2004

Het boek zal wel nooit uit het Spaans vertaald worden, maar moet hier toch even in een blog gesignaleerd worden. Volgens de uitgeversflapteksttekst die Amazon laat lezen, bevat het boek vijftien verhalen met “een grondig onderzoek naar het menselijk leven en het mysterie.”

 

De personages (een schutter, een oude vrouw, een professor in de filosofie, een pas getrouwd stel, een gewelddadige jongen, ouders, een alleenstaande vrouw, een onmogelijke driehoek, een monnik) bevinden zich in extreme situaties, waarin ieder zijn leven op het spel zet. Javier Saez de Ibarra zou het vertellen van verhalen heel serieus nemen. Met het oog op het kennelijke titelverhaal, neem ik het hier op. Korte recensies hier en hier

Lees verder...

Spinoza-tekening van © Paul Davis

Via Aviva Dierckx's zondagse #Spinoza Now werd ik gewezen op deze tekening die Paul Davis Draws - photographs about anything anywhere anytime - en op Instagram had geplaatst, waarnaar hijzelf via twitter verwees. Daar hij erg de nadruk op copyrights legt, geef ik dat hierbij door.

                    Foto Spinoza-tekening © Paul Davis  [Cf.]

Breviarium Spinozanum: Begeerte is het wezen van de mens [2]

“Cupiditas est ipsa hominis essentia quatenus ex data quacunque ejus affectione determinata concipitur ad aliquid agendum.” [Ethica 3/Aff.Def1]

“Begeerte is het wezen zelf van de mens, voor zover het wordt opgevat als door de een of andere inwerking erop bepaald om iets te doen. [Vert. Corinna Vermeulen]

Voor ik in vervolg op het vorige blog in een volgend blog mijn lezing van deze definitie samen met Spinoza’s toelichting erop geef, wil ik eerst even een rondje maken langs een aantal Spinoza scholars om tot mijn grote verbazing vast te stellen dat blijkbaar niemand ontdekt heeft wat voor een geniale greep Spinoza met deze definitie deed. De definitie lijkt tamelijk eenvoudig te begrijpen, maar de toelichting die Spinoza geeft en waarmee hij zijn diepere bedoeling wil duidelijk maken, wordt – wellicht terecht - nogal enigmatisch gevonden. Die uitleg wordt als erg moeilijk gezien en daarom wordt hij door velen maar overgeslagen. Maar daardoor mist men eigenlijk de essentie van Spinoza’s Ethica. Zover durf ik wel te gaan.

Lees verder...

Breviarium Spinozanum: Begeerte is het wezen van de mens [1]

 

“Cupiditas est ipsa hominis essentia quatenus ex data quacunque ejus affectione determinata concipitur ad aliquid agendum.” [Ethica 3/Aff.Def1]

“Begeerte is het wezen zelf van de mens, voor zover het wordt opgevat als door de een of andere inwerking erop bepaald om iets te doen." [Vert. Corinna Vermeulen]

 

Velen lijken wel verliefd op het eerste deel van deze eerste van de definities van de Affecten die Spinoza aan het eind van het derde deel van de Ethica opsomt. Al geruime tijd kijk ik even wat Twitter weer aan Spinozana heeft en dan kom je hem heel vaak tegen: Desire is the very essence of man. Dan heeft iemand hem kennelijk ontdekt, vindt het wel een fraaie uitspraak en maakt er een tweet van #Spinoza [cf.  en hier meteen de hele reeks.].

In het kader van zijn kunstproject Amsterdam of Above, Amsterdam of Below, bracht Joseph Semah de leuze aan op het gebouw van De Nederlandse bank [cf. blog].  

Ook op andere wijze, via tumblr e.d. kom je het citaat graag op afbeeldingen als tegeltjeswijsheid tegen:

Maar of men dan ook goed begrepen heeft hoe Spinoza hem bedoeld heeft, is uiteraard de vraag. Over de opzet die Spinoza met deze defintie moet hebben gehad ga ik het in komende blogs hebben.

Inutilis scientia Spinozana [153] Handige wegwijzers in het notenapparaat

Vandaag even over een kleinigheidje dat niets te betekenen heeft voor kennis of begrip van het Spinozisme, maar voor het dagelijkse bestuderen ervan een praktisch hulpmiddeltje kan zijn.

In zijn Ethica-vertaling biedt Henri Krop een onvolprezen hoeveel informatie in eindnoten – 57 bladzijden vol!

Vanochtend heb ik, nadat ik al ruim zeven jaar intensief gebruik maak van zijn Ethica-vertaling, nu pas de moeite genomen om Romeinse cijfers aan te brengen boven die 57 bladzijden met eindnoten. Ik liet het opzoeken van zo’n noot wel eens uit luiheid achterwege, als ik geen zin had door heen en weer te bladeren uit te zoeken op welke bladzijde ik moest zijn. Want daar bij elk deel de nummering van de noten weer bij 1 begint, kun je niet gemakkelijk zien waar je moet zijn.

Het behoort tot een eenvoudige hulp aan de gebruiker om zulke wegwijzertjes aan te bieden. Enfin, ik heb ze nu eindelijk zelf aangebracht.   

Ik vertel dit om misschien een andere gebruiker op een idee te brengen, maar vooral om Henri Krop of uitgever Prometheus/Bert Bakker, mochten ze dit blog zien, voor een toekomstige, herziene uitgave op dit idee te brengen: even bovenaan de bladzijden laten zien bij welk deel de noten horen. Het is zo simpel aan te brengen, maar o zo lastig als die aanwijzingen ontbreken.

 

Zou Jonathan I. Israel’s Democratische verlichting in oktober uitkomen?

Eerder werd op diverse websites 2013 als jaar van verschijnen van de vertaling van het derde deel van Jonathan I. Israel’s trilogie over de Radicale Verlichting genoemd. Zelfs op de website van de uitgeverij (nu ondergebracht bij wevervanwijnen.nl/) werd ook en wordt nog steeds 2013 vermeld. Maar op de sites van Amazon, Bol.com en Bookdepository is sinds kort sprake van oktober 2015, dus blijkbaar heeft de uitgever een nieuw bericht doen uitgaan. Het kan realistisch zijn. Radicale verlichting en Verlichting onder vuur verschenen eveneens zo'n vier jaar na verschijning van het origineel. Democratic Enlightenment verscheen in juni 2011 dus als de vertaling in oktober a.s. uitkomt, blijven ze in hun eigen tempo met

Jonathan I. Israel, Democratische verlichting: filosofie, revolutie en mensenrechten 1750-1790. Uitgeverij Van Wijnen, 16 okt. 2015

Lees verder...

Carl Schmitt leunde zwaarder op Spinoza dan algemeen wordt aangenomen

De tijd, gedurende de eerste decennia na WOII, dat de Duitse wetskundige en politiek denker Carl Schmitt (1888 – 1985 – cf. blog) niet echt serieus genomen en nauwelijks bestudeerd werd, ligt alweer decennia achter ons. In die periode werd hij vooral gezien als behorend tot de ideologen van het nationaalsocialisme. Als je ziet hoeveel publicaties over hem er inmiddels van de band rollen, lijkt hij wel trending topic, cult bijna. “Within the last few years, a renewed interest, if not rehabilitation, of Carl Schmitt has taken place,” zo begon in 1997 een bespreking door Nathan McCune in de Canadian Journal of Political Science van enige boeken van/over Schmitt. Kortom, er heeft een duidelijke omslag plaats gevonden, waarbij Carl Schmitt door vele experts als de grootste politiek denker van de twintigste eeuw wordt gezien.

Er bestaat trouwens, zo is mijn overtuiging, vast een sterk evenredige relatie tussen de groeiende vijandigheden in de wereld en de almaar grotere zichtbaarheid daarvan via de media en de stijgende interesse in de politieke filosofie van Schmitt voor wie de zondigheid van de mens en de noodzaak van helder  zicht op vriend-vijand-verhoudingen uitgangspunten waren. We hebben aan Samuel Huntington de claim te danken dat vriend-vijand onderscheidingen de strijd tussen civilisaties na het einde van de koude oorlog vorm zouden gaan geven – dat heeft alle schijn van een waar inzicht: alle reden dus om naar de eerste bedenker ervan om te zien. Ruim baan dus voor de uitleggers van Carl Schmitt. En dan gaat het om méér dan wat Michiel Wielema samenvatte in zijn "Spinoza in het Derde Rijk" (2014, cf. blog]: “De jurist Carl Schmitt bijvoorbeeld zag een typisch joods kenmerk in Spinoza’s bewuste afwijking van het staatsabsolutisme van Hobbes’ Leviathan – dat namelijk de staat geen macht heeft over het menselijk innerlijk en denkvrijheid dus niet kan worden weggenomen.”

Lees verder...

Wim Klever neemt afstand van zijn Ethicom

Vandaag nam Wim Klever op Facebook afstand van zijn Ethicom en stuurde mij daarvan een scan met als onderwerp: “Begrafenis van gedateerd werk.” Hij is, zoals ook blijkt uit vele reacties op dit blog, altijd behoorlijk trots geweest op dit werk. Ik heb er ook wel enige vruchten van geplukt, maar kon mij in veel ervan niet vinden. Met name vond ik het jammer dat hij niet een volwaardige vertaling van de Ethica gaf, maar van vele passages, vooral van deel I,  volstond met een parafrase. Verder vond ik dat hij zich als commentator teveel opdrong en teveel tussen Spinoza en de lezer opstelde. Daarom heb ik er maar nooit een apart blog aan gewijd. Het lijkt me verstandig dat Klever de vrucht van het ouder worden plukt en nu afstand van zijn werk neemt. Waarvan akte!

Lees verder...

De film "Spinoza, een vrije denker" wordt in september uitgebracht

Robin Lutz’s voornemen om een documentaire film over Spinoza te maken gaf ik al door in een blog van 28 juli 2010; daarop volgde nadere informatie in blogs van 1 december 2012, 9 mei 2014 en 20 maart 2015 en nog enige.

De film is gereed en krijgt op 16 september zijn première in Pathé Buitenhof in Den Haag. Aldus vandaag het AD en nu.nl. De bioscoopketen Pathé, die mede de totstandkoming van de film heeft gesteund, gaat vanaf 17 september in dertien theaters van het concern de film vertonen.

Blogger en curator van Spinoza.blogse.nl ontving tot zijn vreugde een uitnodiging voor de persvoorstelling die een week voor de première zal worden gegeven. U hoort straks dus meer over deze film, waar ik al zo lang naar uitkijk. Ik ben echt heel benieuwd.

Jammer genoeg zie ik Pathé Maastricht niet in de rij staan van de bioscopen waar de film vertoond gaat worden: Pathé Amersfoort, Amsterdam, Arnhem, Breda, Delft, Den Haag, Eindhoven, Groningen, Haarlem, Helmond, Rotterdam, Tilburg en Zwolle.

Inutilis scientia Spinozana [152] weer eens om de cover

Deze Spaanstalige uitgave van de Tractatus politicus:

Baruch de Spinoza, Tratado Político. Ed. Quadrata, 2005 [van hier]

          

Het moet gaan om deze Argentijnse editie die recent in dit blog voorbijkwam:

Spinoza, Baruch, Tratado Político, Introducción y notas de Ernesto Funes, traducción de Alfonso Di Severino, Quadrata, Buenos Aires, 2005