Weblog over Spinoza, Spinozisme en Spinozana

De naturâ Rationis est res sub quâdam æternitatis specie percipere
Het is de rede eigen om het eeuwige der dingen te zien.                                 Spinoza, Ethica II, 44 c2

Spinoza’s meest
waarschijnlijke
beeltenis
 

 

Spinoza-beelden 

Spinoza’s zegel met 'caute'

Spinoza merchandising

Iconographia Spinozana

Spinoza-schilderijen, etsen, gravures & illustraties 

Spinoza-cartoons, comics & illustraties

Corpus Poeticum Spinozanum

Johannes Colerus, Korte, dog waaragtige levensbeschryving van Benedictus de Spinoza [tekst-PDF]   

Blogger en curator: Stan Verdult

Historica Margaret Jacob in Nijmeegs Soeterbeeck Programma

Zie deze aankondiging door historicus Jordy Geerlings van de lezing "The Legacy of the Radical Enlightenment" door historica Margaret Jacob op 8 mei 2014 op de Radboud Universiteit Nijmegen. [Cf. méér]

Joseph Klausner (1874 - 1958) bracht waardevolle studie over Spinoza

Van deze in Litouwen geboren en in Odessa opgeleide joodse historicus, zionist, eerste hoogleraar Hebreeuwse literatuur aan de Hebreeuwse universiteit in Jeruzalem en hoofdredacteur van de Encyclopedia Judaica, had ik tot heden wat zijn bemoeienis met Spinoza aangaat, een enigszins verwrongen beeld gekregen door de nogal hilarische manier waarop Daniel B. Schwartz in zijn overigens zeer lofwaardige The First Modern Jew: Spinoza and the History of an Image de scène beschreef hoe Klausner tijdens de herdenkings-bijeenkomst op de universiteit in 1927 ter herinnering aan de 250e sterfdag van Spinoza, 'vanaf de berg Scopus' (waarop deze universiteit gebouwd was) een soort van amnestie aan Spinoza verleende door aan het slot van zijn toespraak tot driemaal toe uit te roepen: "onze broeder ben je, onze broeder ben je, onze broeder ben je," waarmee een door rabbijnen uitgesproken ban werd opgeheven. Hij beschrijft hoe vooral dit nieuws als hype de wereld over ging. Verder schrijft Schwartz over die toespraak dat Klausner "zigzagged negative en affirmative opinions of the Jewishness of Spinoza and his system ."

Deze toespraak uit 1927 is uit het Hebreeuws in het Duits vertaald en met de titel "Der jüdische Charakter der Lehre Spinozas" opgenomen in Siegfried Hessing (Hrsg.), Spinoza-Festschrift. Zum 300. Geburtstage Benedict Spinozas (1632-1932), eveneens dus opnieuw gepubliceerd in Spinoza - Dreihundert Jahre Ewigkeit. Spinoza-Festschrift 1632 - 1932, waarover ik gisteren een blog schreef. Redacteur Hessing gaf deze informatie er overigens niet bij.

Lees verder...

Inutilis scientia Spinozana [11] Aparte cover (ook Spinoza & les Arts)

Zo'n cover als van Spinoza's Ethics & On the Correction of the Understanding. London, J M Dent, 1970 [hier gezien]

 

Spinoza & les Arts

Siegfried Hessing (1903 - ?) Pools filosoof, schrijver en vooral Spinoza-adept

Al op 24 mei 2011 had ik een blog over hem. Een kleinzoon van hem, wiens e-mailadres ik vond, heb ik gevraagd om z'n sterfdatum die nergens te vinden is, maar daar heb ik nooit antwoord op gehad. Dat ik nu weer een blogje aan hem wijd, komt doordat ik afgelopen zaterdag het door hem geredigeerde boek Spinoza - Dreihundert Jahre Ewigkeit. Spinoza-Festschrift 1632 - 1932 aanschafte.

Hessing had in de aanloop naar de viering in 1932 van Spinoza's 300e geboortedag vele potentiële auteurs aangeschreven om een feestelijke herdenkingsbundel het licht te doen zien. Dat werd:

Siegfried Hessing (Hrsg.), Spinoza-Festschrift. Zum 300. Geburtstage Benedict Spinozas (1632-1932), Heidelberg, Carl Winter Verlag, 1933 - XVI u. 222 Seiten.

Hij wordt ergens "een exponent van het joodse neoromanticisme dat in zijn tijd en vogue was," genoemd voor wie Spinoza zowel op filosofisch als op religieus gebied telde. [Ik vond dit ergens, maar weet niet meer waar]. Spinoza had volgens Hessing het denkrecept ontdekt "das uns vom Weltpessimismus zu heilen vermag." (bij 1e editie). Spinoza werd door hem - het was 1933! - de mensen als Führer voorgehouden, jawel.

Het Derde Rijk en WO II had zoveel vernietigd - ook van dat Spinoza-Festschrift was niets meer over. Hij vond het daarom gewenst een nieuwe editie op de markt te brengen, waarvoor hij ter aanvulling nog enige auteurs wierf, onder wie David Ben Gurion, die hier nog eens een pleidooi hield om Spinoza's ban in te trekken: "Lasset uns gutmachen das Unrecht".

In de titel van de heruitgave herken je de enigszins pathetische redacteur, die werd nu:

Spinoza - Dreihundert Jahre Ewigkeit. Spinoza-Festschrift 1632 - 1932, 2. Vermehrte Auflage, Siegfried Hessing (hrsg.), Martinus Nijhoff, Den Haag, 1962, 205 blz. Voor de inhoudsopgave zie *)

Lees verder...

Arte: Machtkampf um die Weltmeere

Iemand gaf mij zojuist door (waarvoor dank) dat "aan het eind van de middag, 23 april 2014 om 17.25 en morgen, donderdag om 17.25, de Duitse Arte een tweedelige serie uitzendt over wat wij de Engelse zeeoorlogen noemen. Het is een goede documentaire die een neutraal licht werpt op wat er toen is gebeurd. Veel aandacht voor de rol van De Witt. De serie is gemaakt in opdracht van de ZDF."

Machtkampf um die Weltmeere (1/2) Der Weg zur Viertage-Schlacht [Arte]

 

Spinoza's Rabbi

Rabbi Rami, ("an award-winning author, poet, and storyteller. He received rabbinical ordination from the Hebrew Union College — Jewish Institute of Religion, and holds a Ph.D. from Union Graduate School. A congregational rabbi for 20 years, Rabbi Rami currently co-directs One River Wisdom School and Holy Rascals Foundation"), deze Rabbi Rami Shapiro is helemaal in Spinoza. Zie zijn tekst van gisteren in zijn serie Rabbi Rami's Guide to Judaism, "11 Elohim: Not God the Creator but God the Creating." [Cf.]

J. G. Wachter's ELUCIDARIUS CABALISTICUS én G.W. Leibniz' commentaar vertaald

Johann Georg Wachter (1663-1757) neemt een heel aparte plaats in de Spinozareceptie in. Was Spinoza's kabbalisme, zoals hij dat waarnam, voor hem aanvankelijk een reden om het jodendom aan te vallen, later werd het juist aanleiding om Spinoza openlijk te omarmen. Voor meer informatie verwijs ik naar het blog "Johann Georg Wachter (1663-1757) Duitse kabbalist en Spinozist"; daarin ook de links naar zijn boeken die op internet te vinden zijn.

Vlak voor Pasen ontving ik het volgende mailtje:

"Een interessant aspect van Spinoza’s filosofie is de invloed of verband met de Kabballa.

De inventaris van Spinoza’s bibliotheek in het Spinozahuis Rijnsburg bevat heel wat werken die over de Kabballa gaan.

Het percentage boeken die dit aspect van Spinoza belichten is klein. In M. Laerke’s Leibniz lecteur de Spinoza, in Hst V, sectie 3, pp.923-970 een samenvatting van deze materie. Hij bespreekt gedetailleerd de Animadversiones De recondita Hebraeorum Philosophia (Animadversiones ad Wachteri librum) van G. W. LEIBNIZ. Deze tekst van Leibniz is een commentaar op :

“ELUCIDARIUS CABALLISTICUS sive Reconditae Hebraeorum Philosophiae brevis & succincta” van J. G. WACHTERUS.

Het leek mijn broer [Stan Janssens] en mezelf interessant beide teksten in het Nederlands ter beschikking te stellen op de weblog.

Met een tweepagina weergave staan de commentaren van Leibniz systematisch op de linkerpagina tegenover de tekst van Wachter (rechterpagina). Met het Wordbestand is dit makkelijk te doen, met de PDF versie?

Met beste groeten,

Frank Janssens"

Lees verder...

Teken van Zionistische Spinoza-verering

Tijdens het eerste Zionistische Congres in augustus 1897 in Basel werd de Zionistische Wereldorganisatie (WZO) opgericht. Op instigatie van deze WZO werd in 1899 de Nederlandse Zionistenbond (NZB) opgericht met het doel om activiteiten op zionistisch gebied in Nederland te organiseren. Hieraan ontstond later een studententak. In het Tweede Zionistisch Studentenjaarboek dat in 1911 werd uitgegeven werd een aan Spinoza gewijd gedicht opgenomen, zonder vermelding van de naam van de maker.

Ik ontving het afgelopen zaterdag van Theo van der Werf, de secretaris van de Vereniging Het Spinozahuis. Ik neem het hier op, samen met de titelpagina, zodat het deel kan uitmaken van het Corpus Poeticum Spinozanum [Cf.].

Hiermee hebben we ook voor Nederland een spoor van hoe door zionisten Spinoza werd omarmd en vereerd - als een heilige zelfs.

 

Lees verder...

Spinoza-citaat als Wandtattoo. Lijkt u dat niet iets?

Al eerder heb ik het gehad over zgn. quotes die aan Spinoza worden toegeschreven. In het Duits gaat deze rond (geef maar 'ns in Google in)

                   „Geduld ist die Tugend der Glücklichen“ 

Ik kan uiteraard niet op alle eigenaardigheden die de ronde doen, ingaan. Nu kan deze 'spreuk', zo zag ik, ook besteld worden als "Dorlson Design Wandtattoo" [Cf.]. Ziet u zich niet heerlijk zitten onder zo'n wijs gezegde? Met de naam van Baruch Benedictus de Spinoza eronder? Dat is nog eens iets anders dan een tegeltje. Maar als iemand u vraagt: "Waar schrijft Spinoza dat?" Wat zegt u dan?

 

Interessant interview met Steven Nadler over Spinoza

De Luxemburgse website Brainfood brengt onder de titel Minerva, af en toe gesprekken over filosofen.

Zo stelde in de podcast van 17 april 2014 de jongeman Joshi Gottlied  vragen aan Prof. Steven Nadler die er op zijn bekende, rustige en duidelijke wijze - dus goed verstaan- en volgbaar - antwoord geeft.

Men kan de podcast hier online volgen of desgewenst downloaden: ook hier.  

Aanbevolen door Wim Klever aan Stan Verdult en door deze aan zijn volgers.   

Teresa van Avila, Spinoza en hun amor Dei

Het zal wellicht nogal verrassend overkomen, maar ik heb de indruk, het sterke gevoel dat de amor Dei intellectualis van Spinoza en de ervaren mystieke amor Dei (imaginationis?) van Teresa van Avila niet erg ver van elkaar liggen. De contemplatieve heilige en de contemplatieve filosoof vormen elkaars perfecte aanvullende tegenhanger: beiden zijn een uitingsvorm van diepe affectio, een vorm van handelen die geheel uit hun diepste zelf voortkomt. Hoe dicht naderen ze elkaar.

Ik kom hierop nadat ik voorbije dagen zowel het artikel van Yitzhak Y. Melamed over "Spinoza's Amor Dei Intellectualis" las [cf. blog], als intensief en vaak heb geluisterd naar de schitterende vertolking door sopraan Montserrat Figueras (1942 - 2011), Jordi Savall op de viola de gamba en andere leden van hun Hesperion XXI, van het mooie mystieke gebed van Teresa van Avila, "Alma, Buscarte has en Mí, y a Mí buscarme has en ti: Ziel, zoek jezelf in Mij, en zoek Mij in jezelf." Ik kende dat stuk al van sinds ik het op 2 november 2007 opnam van het fraaie, nu niet meer bestaande, programma Klara Visioenen. Ik vond het altijd al een schitterende melodie - zo prachtig gespeeld en gezongen. Maar op vrijdag, Goede Vrijdag, toen ik het op m'n harde schijf tegenkwam en op Youtube opzocht en daar dezelfde opname beluisterde, heb ik voor het eerst de tekst die daar gegeven werd, tot me laten doordringen, vooral nadat ik gelukkig een Nederlandse vertaling kon vinden [hier van H. Blommestijn]. En hoe stegen inhoud en performance naar nog grotere, duizelingwekkend grote, hoogte. Dat iets zó mooi kan zijn. Hieronder breng ik tekst, vertaling en video, maar eerst nog dit.

Lees verder...

Een greep uit de lezing van Marin Terpstra

"Ja, ik heb ontzettend genoten van de lezing van Marin Terpstra!" zeg ik hier in antwoord op Wim Klever die mij via de e-mail er - enigszins sardonisch - naar vroeg. Ik doel op de lezing die Marin Terpstra zaterdag 19 april in het Spinoza Lyceum in Amsterdam gaf tijdens de voorjaarscursus van de VHS over de Staatkundige verhandeling. Het was voor het eerst sinds lange tijd zelfs dat ik zó van een lezing over Spinoza's leer heb kunnen genieten, daar er een zeer verhelderende invalshoek werd aangeboden, waarmee je Spinoza's intentie en opzet met de Tractatus Politicus diepgaander kon leren verstaan. Naar ik begreep is Marin Terpstra voornemens zijn inzichten in een artikel naar buiten te brengen. Ik zie daar met interesse naar uit en hoop hier iets ervan voldoende goed weer te geven, zodat meerderen met belangstelling zullen uitzien naar dat artikel.

Het komt er in hoofdlijnen op neem - en dat was voor mij het verrassende - dat de aloude, al sinds Plato en Aristoteles bestaande en tot ver in de Scholastiek standgehouden denkfiguur van de forma (of idee) die de materie vormgeeft ook door Spinoza (en Hobbes) wordt gebruikt maar dat de richting van werkzaamheid ervan wordt omgedraaid: de politieke formae komen voort uit de 'materia', zijnde de mensen (de multitudo). Het is de 'macht van de menigte' (potentia), waaruit het gezag van de bestuursvorm en hoogste overheid daarbinnen (potestas) voortkomen en die er de mogelijkheden en grenzen van bepaalt.

Lees verder...

Vandaag letterlijk nemen, zondag allegorisch

Ik herhaal hier een deel van een blog dat ik twee jaar geleden schreef - toen viel 'Goede Vrijdag" in de Semana Santa op 6 april:  

We lezen de brief van Spinoza aan Oldenburg van 7 febr. 1676, een jaar voor zijn dood:

Verder vat ik evenals gij het lijden, de dood en de begrafenis van Christus letterlijk op, zijn opstanding daarentegen symbolisch. Toegegeven, de bijzonderheden waarmee ook deze laatste door de evangelisten wordt verhaald, zijn zodanig, dat wij niet kunnen ontkennen dat zij zelf geloofd hebben dat Christus lichamelijk is opgestaan, dat hij ten hemel is gevaren om te zitten aan Gods rechterhand, en dat ook ongelovigen dit hadden kunnen zien als ze erbij geweest waren op die plaatsen, waar Christus zelf aan zijn discipelen verscheen. Hierin kunnen zij echter, zonder dat dit de leer van het evangelie aantast, gedwaald hebben, zoals ook andere profeten is overkomen, waarvan ik in mijn vorige brief voorbeelden heb gegeven. Maar Paulus, aan wie Christus naderhand eveneens verschenen is, beroemt er zich op dat hij Christus gekend heeft, niet naar het vlees, maar naar de geest.

 

De eerste zin luidt in het Latijn: "Caeterùm Christi passionem, mortem, & sepulturam tecum literaliter accipio, ejus autem resurrectionem allegoricè."

Merk op hoe Spinoza i.t.t. zijn ernstige bezwaar in het 7e hoofdstuk van de TTP tegen Maimonides allegorisch lezen van de Bijbel, hier geen enkele moeite met allegorisch lezen heeft. De apostelen konden dit wel zo geloofd hebben en de evangelisten het zo opgeschreven, maar wat onmogelijk is (uit de dood opstaan) kan niet letterlijk waar zijn. Dat wat Pasen betreft.

Maar vandaag is Goede Vrijdag en dan gaat het om het lijden, de dood en de begrafenis.

Ja, die kan Spinoza (en ik volg hem) letterlijk nemen.  

Ik schreef het bovenstaande twee jaar geleden terwijl ik de Mattheus Passion beluisterde. Die heb ik dit jaar nog niet opgezet (vroeger kon ik nooit zonder). Gisterenavond heb ik niets van The Passion gezien.  En nu hoeft dit blog ook niet meer exact om drie uur online! Het oude ingesletene slijt...

En wat men in de loop der geschiedenis van het verhaal maakte kan ook wel eens teveel worden. Zo werd ook Goede Vrijdag een allegorie.

 

Yitzhak Y. Melamed over "Spinoza's Amor Dei Intellectualis"

Hierbij attendeer ik graag - op een tip van Wim Klever die op zijn beurt door een Facebookvriend werd getipt - op het artikel dat Yitzhak Y. Melamed gisteren op academia.edu publiceerde over:

                            Spinoza's Amor Dei Intellectualis 

Ik geef het direct door voordat ik er zelf al kennis van genomen heb. Ik neem hier als opwekking alvast zijn openingsalinea over:  

"The notion of divine love was essential to medieval Christian conceptions of God! .Jewish thinkers, though, had a much more ambivalent attitude about this issue. While Maimonides was reluctant to ascribe love, or any other affect, to God? Gersonides and Crescas celebrated God's love. Though Spinoza is clearly sympathetic to Maimonides' rejection of divine love as anthropomorphism, he attributes love to God nevertheless, unfolding his notion of amor Dei intellectualis at the conclusion of his Ethics. But is this a legitimate notion within his system? In the first part of this article, I will explain some of the problems surrounding this notion, and then turn, in the second part, to consider two unsatisfactory solutions. In the third part, I will attempt to rework Spinoza's amor Dei intellectualis from his definitions of love and the other affects in part three of the Ethics. In the fourth part, I will examine closely how Spinoza tweaks his definition of love in order to allow for the possibility of divine intellectual love, and conclude by trying to explain what motivated this move."

 

LivingSpinoza

Op 19 januari 2010 had ik (vanuit een lichte verbazing) een blog "Er bestaat een 'Spinoza-Gurdjieff Group'"- een in mijn ogen nogal merkwaardige combinatie, maar met Spinoza is kennelijk van alles mogelijk… Ze noemt zich nu LivingSpinoza en de leider is nog steeds Lewis Almeida.

                     

En zie, die groep (of toch in ieder geval Lewis Alameida) in Los Angeles is nog springlevend en deed onlangs dit boek het licht zien:

Lewis Almeida, How Gurdjieff and Spinoza Changed My Life: A True Story of Spiritual Awakening and Finding Happiness. Almeida Publications (March 24, 2014) - Amazon

Het zegt gebaseerd te zijn op Spinoza's Ethica en Ouspensky's  In Search of the Miraculous, waarin Gurdjieff's gedachten worden verwoord.

Een wonderlijke combinatie, in mijn ogen althans. Maar goed, het dient hier gesignaleerd te worden.

 

Henri Krop in Studio Erasmus

In een blog van 7 april 2014 wees ik erop dat Henri Krop werd uitgenodigd in Studio Erasmus, de maandelijkse talkshow van de Erasmus Universiteit, waarin hij over zijn recente boek zou worden geïnterviewd. Ik ging af en toe al eens kijken of het gesprek al op die site was geplaatst; daar staat het nóg niet maar enige dagen terug is het al wel op Youtube geplaatst.

"Henri Krop schreef het nieuwe (veel geprezen) standaardwerk Spinoza. Een paradoxale icoon van Nederland. Waarom blijft de Zeventiende Eeuwse filosoof Baruch Spinoza ons zo fascineren?"

De nationaal-socialistische Spinoza-verguizing

Eindelijk is het er... Na lang wachten verscheen vandaag de nieuwste aflevering van het Tijdschift voor Geschiedenis met daarin het gedegen en informatieve artikel van Michiel Wielema: "Spinoza in het Derde Rijk" [TvG, nr. 1 van 2014 , pp. 41-61.].

Door de roman Het raadsel Spinoza, waarvoor Irvin Yalom een obsessieve belangstelling van Alfred Rosenberg voor Spinoza had verzonnen, is er wellicht wat meer belangstelling ontstaan voor hoe de nazi's omgingen met Spinoza. Wel, dan hebben we hier het ware en onthutsende verhaal over de nationaal-socialistische Spinoza-receptie. Eigenlijk merkwaardig dat deze geschiedenis nog niet eerder geschreven is. Goed dus dat die er nu eindelijkis. En het is meteen een gedegen verkenning van allerlei kanten van de zaak.

Wielema toont aan hoe de vertegenwoordigers van het nazi-regime met minachting en verwerping naar Spinoza keken en er alles aan deden om de vroegere waardering die sinds Goethe en de idealisten in de Duitse Filosofie en de Duitse cultuur voor Spinoza was ontstaan, teniet te doen. Zij deden er alles aan om Spinoza uit de Duitse cultuur te verbannen.

Lees verder...

Karl Thomas (d. 1873) Een volkomen vergeten Spinoza geleerde [3]

Eerst vond ik niets. Als je echter niet opgeeft en bij het zoeken diverse invalshoeken blijft innemen, vind je almaar meer. Zo kreeg ik, toen ik naging of het postume "Karl Thomas, Herbart, Spinoza, Kant" aangeboden werd, een link naar J.P.N. Land's uitgegeven college "Ter gedachtenis van Spinoza" (Leiden, Brill, 1877 - cf. blog), waarin deze commentaar geeft op die uitgave. In een eindnoot (nr. 30) bij een tekst waar books.google ons niet bij laat [maar we krijgen de complete lange eindnoot] lezen we:

"Wijlen Karl Thomas (zijne vroegere geschriften over Spinoza zijn bij v. d. Linde opgesomd) verzekert ons in een nagelaten werk, dat er tweeërlei bestaat: zwei nicht durchweg mit einander zu vergleichende Gedankenmassen, welche von Spicoza mit absichtlicher Kunst in seiner Ethik durcheinander geflochten wurden: der mystisch-monistische Pantheismus des Spinozismus, und der atomistisch-automatische Pantheismus Spinoza's (Herbart-Spinoza-Kant, Langensalza 1875, S. XIII).

Lees verder...

Karl Thomas (d. 1873) Een volkomen vergeten Spinoza geleerde [2]

Maar zie, "volkomen vergeten", is nu ook weer niet helemaal waar - dat moet gewijzigd worden in "bijna vergeten", want verder zoekend - op "Karl Thomas" - al dan niet met boektitel - stuitte ik er niet op, maar "Johann Friedrich Herbart, Ueber Spinoza's Ethik" bracht mij hem wel: de link met het hoofdstuk dat iemand (wellicht de auteur zelf? ja zo blijkt op zijn website) zo vriendelijk was op internet te plaatsen, te weten:

Ulrich Johannes Schneider, "Spinoza in der deutschen Philosophiegeschichtsschreibung 1800-1850." In: Hanna Delf, Julius H. Schoeps & Manfred Walther (Hrsg.), Spinoza in der europäischen Geistesgeschichte. Edition Hentrich, 1994 [PDF]. Het boek is de verzameling papers van het in 1993 aan het Moses Mendelssohn-Zentrum für Europäisch-Jüdische Studien te Potsdam gehouden symposium met dezelfde titel. Het bevatte bijdragen van Yirimiyahu Yovel, Francon Biasutti, Marianne Awerbuch, Wim Klever, Pierre-François Moreau, Ursula Goldenbaum, Cornelia Buschmann, Winfried Schröder, Achim Engstler, Andreas B. Kilcher, Horst Folkers, Walter E. Ehrhardt, Martin Bollacher, Gabrielle von Glasenapp, Ulrich von Glasenapp, Ulrich Johannes Schneider, Eveline Goodman-Thau, Manfred Lauermann, Regine Kather, Manfred Walther [Cf. en Duitse Spinoza-bibliografie].

In precies dat hoofdstuk dat ik nodig had van Ulrich J. Schneider is het volgende te lezen over Karl Thomas:

Lees verder...