Wyslawa Szymborska (1923- 2012)

Vandaag heeft Trouw een in memoriam, getiteld ‘Wars van grote woorden’, over deze Poolse dichteres die woensdag op 88-jarige leeftijd overleed. Sinds zij in 1996 de Nobelprijs voor literatuur ontving is zij door velen gelezen en bewonderd. Ze dichtte veel over gewone, kleine dingen – ze schreef nuchter en relativerend. Bij het artikel staat haar gedicht “Niets cadeau” afgedrukt, daarin “stelt ze niets minder aan de orde dan de vraag naar de ziel,” volgens de schrijver van het In memoriam. En hij gaat verder: “Maar het antwoord zoekt ze in wat de ziel niet is.”
Ook kerknet.be heeft het gedicht en levert er een beschouwing bij van Paul Vanderghote die het nogal in de religieuze sfeer trekt.

Ik lees het als een door en door Spinozistisch gedicht en neem het bij deze op in het Corpus Poeticum Spinozanum…

Niets cadeau

Niets cadeau gekregen, alles te leen.
Tot over mijn oren in de schulden
zal ik met mezelf
voor mezelf moeten betalen,
mijn leven voor mijn leven geven.

Het is nu eenmaal zo geregeld
dat het hart terug moet
en de lever terug moet
en elke vinger afzonderlijk.

Te laat om het contract te verbreken.
De schulden moeten worden geïnd,
het vel over de oren gehaald.

Op de wereld loop ik rond
in de menigte van andere schuldenaren.
Sommigen zijn verplicht
hun vleugels af te betalen.
Anderen moeten of ze willen of niet
hun blaadjes afrekenen.

Aan de debetzijde
staat elk weefsel in ons.
Geen wimpertje, geen steeltje
mogen we voorgoed behouden.

De lijst is uitputtend
en het ziet ernaar uit
dat we niets zullen overhouden.

Ik kan me niet herinneren
waar, wanneer en waarom
ik zo’n rekening heb laten openen.

Het protest daartegen
noemen we de ziel.
En dat is het enige
wat niet op de lijst staat.

Wyslawa Szymborska

uit de bundel Einde en begin (1993)

                                                          * * *

Al veel eerder had ze een gedicht over de ziel

Enige woorden over de ziel

Een ziel heb je nu en dan.
Niemand heeft haar ononderbroken
en voor altijd.
Dagen en dagen,
jaren en jaren
kunnen zonder haar voorbijgaan.

Soms verwijlt ze alleen in het vuur
en de vrees van de kinderjaren
wat langer bij ons.
Soms alleen in de verbazing
dat we oud zijn.
Zelden staat ze ons bij
tijdens slopende bezigheden
als meubels verplaatsen
en koffers tillen
of een weg afleggen op knellende schoenen.

Bij het invullen van formulieren
en het hakken van vlees
heeft ze doorgaans vrij.
Aan een op de duizend gesprekken
neemt ze deel,
maar zelfs dat is niet zeker,
want ze zwijgt liever.

Wanneer ons lichaam begint te lijden en lijden,
verlaat ze stilletjes haar post.
Ze is kieskeurig:
ziet ons liever niet in de massa,
walgt van onze strijd om maar te winnen
en van ons wapengekletter.

Vreugde en verdriet
zijn voor haar geen verschillende gevoelens.
Alleen als die twee zijn verbonden,
Is ze bij ons.

We kunnen op haar rekenen
wanneer we nergens zeker van zijn,
maar alles willen weten.

Wat materiële zaken betreft
houdt ze van de klokken met een slinger
en van spiegels, die vlijtig hun werk doen,
ook wanneer niemand kijkt.

Ze vertelt niet waar ze vandaan komt
en wanneer ze van ons verdwijnt,
maar lijkt zulke vragen beslist te verwachten.

Het ziet ernaar uit
dat net als wij haar
zij ons ook
ergens voor nodig heeft.

Wyslawa Szymborska

In de bundel Het moment (2003, maar oorspr. van veel langer geleden, zoals blijkt uit de VPRO-documentaire hieronder)

                                         * * *

John Albert Jansen maakte een prachtige documentaire Einde en begin - een ontmoeting met Wislawa Szymborska (door de VPRO op di 14 juni 2011 - ned 2 – om 23.00 uur in Het uur van de wolf uitgezonden)