Worstelen met 'mens' (L.)

Karel D'huyvetters van "Spinoza in Vlaanderen is al een tijd aan het worstelen met de vertaling van het Latijnse 'mens'. Hij heeft er moeite mee om het met 'geest' te vertalen. Probeerde eerder 'intellect' wat uiteraard niet klopt: het verstand of de rede is 'iets van de geest' maar daarmee niet te vereenzelvigen, de geest is meer dan het intellect. Hij probeerde het met 'het mentale', wat al een betere vertaling is, maar kennelijk ook z'n praktische bezwaren heeft : je hebt er geen robuust zelfstandig naamwoord mee. Op zoek naar toch een zelfstandig naamwoord probeert hij het nu met 'brein', maar dat zit er volkomen naast: het brein (ander woord voor de hersenen) zit geheel aan de lichamelijk kant en kan zeker niet gebruikt worden om er de mentale kant mee aan te duiden. Dat geeft alleen maar verwarring. De term 'brein' heeft al een vaste in de taal genestelde betekenis die niet zomaar even op een heel andere manier ingezet kan worden.

                

De volgende vertaling van bovenvermelde stelling van Ethica 3/2 kan echt niet:

"Het lichaam kan het brein niet aan het denken brengen, en het brein kan het lichaam niet doen bewegen, noch tot rust brengen, noch iets anders (als er iets anders is). Zie 'Spinoza in Vlaanderen'.

Reacties

Het klassieke artikel daarover is: Emilia Giancotti Boscherini, Sul consetto Spinoziano di 'mens'. 1969.

Dat artikel zal toch niet gaan over de vraag hoe je 'mens' in het Nederlands vertaalt?

Stan,
Het onderscheid - en de vertaling - van anima (ziel) en mens (geest) wordt vaak gevraagd op cursussen over de Ethica e.d. Het beste is om bij het NL. spraakgebruik aan te sluiten. Het zijn de twee traditionele termen voor het immateriële leven van de mens. 'Ziel' is de vertaling van Lat. anima, Gr. psuchè, Hebr. nèfesh. De eigenlijke betekenis is: ziel, leven, wind. 'Geest' is de vertaling van Lat. mens, Gr. pneuma, Hebr. roeach, met als betekenis: geest, levensadem, wind. De betekenissen overlappen dus grotendeels. Beide termen gaan over het innerlijk leven van de mens, maar in het Nieuwe Testament is er een subtiel onderscheid: 'geest' slaat op het innerlijke dat op God en het hemelse gericht is, en 'ziel' op het innerlijke dat op het aardse gericht is. Je zegt: 'ik ben door hem op mijn ziel getrapt' en niet 'ik ben door hem op mijn geest getrapt'. Spinoza heeft, in navolging van Descartes, een voorkeur voor 'geest. De latijnse term mens, geest, komt 553 keer in de Ethica voor, en de traditionele term anima, ziel, zesmaal. In de PPC – die Spinoza's samenvatting is van de filosofie van Descartes – geeft hij hiervoor de volgende verklaring: 'ik spreek liever van geest (mens) dan van ziel (anima) aangezien het woord ziel dubbelzinnig is en vaak voor iets stoffelijks wordt gebruikt' (PPC1def6). Wellicht bedoelt hij met dit laatste de aristotelische traditie die de ziel indeelde in drieën: de vegetatieve ziel: voor voeding en voortplanting in al het leven (planten, dieren, mensen), de animale ziel voor waarneming en beweging (dieren mensen), en de rationele ziel voor reflectie – de ideeën van ideeën – en begrippen (alleen in de mens). De term 'geest' heeft bij Descartes en Spinoza dan vooral betrekking op de rationele ziel, die onafhankelijk van het lichaam (van zintuigen en emoties) kan opereren.

Dank voor je zeer informatie en fraaie uiteenzetting, Adrie. Je gaat niet in op de aanleiding van dit blog, n.l. dat 'mens' zeker niet met 'brein' vertaald kan worden. Ik weet zeker dat je het daarmee eens bent.
In tegenstelling tot jou en mij, heeft Karel D'Huyvetters moeite ermee om de term 'geest' te gebruiken; dit vanwege de geschiedenis van het verstaan ervan als "iets dat op zichzelf bestaat" - iets substantieels heeft. Hij kan zich er beter gewoon bij neerleggen dat we moeten leren dat het bij Spinoza alleen maar om het mentale aspect gaat: de uitdrukking van het attribuut denken in het zijn of de natuur. Geest is de idee van het lichaam.

Lat. mens vertalen met 'brein' lijkt mij inderdaad een Swaab-istische - dus materialistische - vertaling die berust op een category-mistake. Hooguit is 'brein' een modern substituut voor wat Sp. 'lichaam' noemt, valt onder attribuut 'uitgebreidheid', geest valt onder attribuut 'denken'.
Ik vergat de bronnen van mijn reactie te vermelden. Deze zijn:
Lemma 'mens' in Van Bunge, Continuum Spinoza.
Lemma's 'geest' en 'ziel' in Gispen e.a. Bijbelse Encyclopedie