Wie is er nog in de ban van Spinoza’s ban?


Cartoon van Wout Koster in het kwartaalblad VIC, jg 14, 1985 (Informatie- en Communicatieorgaan van de Vereniging voor Filosofie Onderwijs) [cf. blog] 

Morgen zal in De Rode Hoed in Amsterdam dan het symposium plaats hebben onder de titel: “De casus Spinoza. Uniek symposium over herroepen banvloek op Baruch Spinoza (1632-1677)”. Het Reformatorisch Dagblad verwoorde het op 3 dec. 2015 zo: “Wetenschappers en religieuze leiders komen voor het eerst in de geschiedenis bijeen om de ban tegen de filosoof Spinoza onder de loep te nemen. [..] In debatcentrum De Rode Hoed buigen filosofen, religieuze leiders en historici uit Amerika, Nederland en Israël zich zondag over de historische achtergronden, rechtmatigheid en morele implicaties van deze banvloek. Op het symposium De Casus Spinoza wordt ook de mogelijkheid bezien om de ban op te heffen. Onder de sprekers zijn Herman Philipse en Paul Cliteur.”

Het Parool gaf het aanleiding tot de kop: “Collectief onderzoekt eerherstel voor Spinoza.”

Behoeft Spinoza eerherstel?

Er is om meerdere redenen iets merkwaardigs aan de hand met dit symposium. Ik wil hieraan in dit blog aandacht geven. En daarmee meteen aangeven, waarom ik al meteen bij de aankondiging ervan geen enkele behoefte voelde om erbij aanwezig te zijn. Ik schreef in dat blog van 2 oktober 2015 spontaan:

Om de banvloek uit de 17e eeuw in de 21e eeuw als “de casus Spinoza” nog eens over te doen, daarmee heb ik helemaal niets. Wie heeft hier belang bij? Bij wie leeft die kwestie? Namens wie wordt die ‘casus’ – zeg – heropend?  

De feiten en achtergronden van de gebeurtenis van 27 juli 1656 achterhalen en van alle kanten bekijken: prima. Nuttig om er zoveel mogelijk over te weten. Maar geschiedenis maak je niet ongedaan. En de wetenschap dat nu misschien geen joodse instantie meer zo’n ban zou uitspreken, is ook nauwelijks interessant (hoewel dat niet eens zeker is).

Om er toneel van te maken, waarmee die tijd en gebeurtenis a.h.w. is te herbeleven: eveneens prima. Zoals het toneelstuk van David Ives New Jerusalem. The Interrogation of Baruch De Spinoza at Talmud Torah Congregation: Amsterdam, July 27, 1656.

Maar het meest zinvolle zou m.i. zijn als de ‘casus Spinoza’ zou worden geactualiseerd door te laten zien hoe in bepaalde landen nu nog steeds Spinoza’s worden verbannen of gevangen gezet. Denk alleen al aan de Arabische Spinoza-blogger Raif Badawi [cf. blog]

Als niemand zich iets aantrekt van de ban bestaat hij niet meer
Die ban van 1656 is toch eigenlijk een non-issue. Voor wie is het (nog) wel een punt, waar men het liefst vanaf zou willen? Het zijn uitsluitend joden, van wie sommigen om de zoveel tijd het liefst van die ooit uitgesproken banvloek af zouden willen. Zij schamen zich voor deze gebeurtenis uit het verleden van hun godsdienst.

Zo iemand was Joseph Klausner die tijdens de herdenkings-bijeenkomst op de Hebreeuwse universiteit in Jeruzalem in 1927 ter herinnering aan de 250e sterfdag van Spinoza, 'vanaf de berg Scopus' (waarop deze universiteit gebouwd was) een soort van amnestie aan Spinoza verleende door aan het slot van zijn toespraak tot driemaal toe uit te roepen: "onze broeder ben je, onze broeder ben je, onze broeder ben je," waarmee een door rabbijnen uitgesproken ban werd opgeheven.

Bekend is ook de bemoeienis van David Ben Goerion die in 1953 pogingen deed om de banvloek te laten intrekken. Maar goed beschouwd trokken zij zich zelf al lang niets meer van die oude ban aan en lazen Spinoza’s werk. Zelfs Ets Haim en de Portugese Synagoge in Amsterdam trekken zich niets meer van dat oude verbod van de 17e eeuwse Parnassim aan en werken mee aan documentaires over Spinoza. Onlangs nog was acteur Rowin Prins voor de film Spinoza, een vrije denker aanwezig in die synagoge – de verkeerde wel, maar toch. Hoezo, nog altijd ‘geldige ban’? Ook het Joods Historisch Museum heeft een uitgebreide vitrine over Spinoza. En zie hoe gisteren tweederde van de lezers van het NIW Spinoza met stip verkozen als Grootste Joodse Nederlander aller tijden [cf. blog]. Ik zou nog vele voorbeelden kunnen geven. Niemand trekt zich van die oude ban nog iets aan – integendeel. Dus waarom daarover nog zo’n drukte gemaakt?

Maar toch is er in deze tijd dan de joodse journaliste Ronit Palache die zich druk maakt om die ban. In diverse kranten (Trouw, NIW, de Volkskrant) heeft zij haar verhaal kunnen doen. Ik citeer uit de Volkskrant:

'Dat er komend weekeinde in de Rode Hoed in Amsterdam voor het eerst in de geschiedenis prominente wetenschappers en religieuze leiders bijeenkomen om de ban tegen Spinoza onder de loep te nemen. 359 jaar gelden werd deze bekende Nederlandse filosoof in de ban gedaan door de Portugees-Joodse gemeenschap in Amsterdam omdat hij anders dacht dan wat de religieuze regels voorschreven. Later is hij uitgegroeid tot ons nationaal erfgoed, tot symbool van vrij en rationeel denken. Maar de ban is gebleven. Vier jaar geleden besloot ik een brief te schrijven aan de opperrabbijn met de vraag of het niet tijd was om die ban op te heffen. Ten slotte had de katholieke kerk ook astronoom en natuurkundige Galileo Galilei in genade aangenomen.

'De opperrabbijn  wilde er echter niks van weten. En zo besloot ik dat er een symposium moest komen waarin de zaak van Spinoza een mooie kapstok kon zijn voor de gespannen verhouding tussen religie en vrijheid van denken. Hoe mensen monddood gemaakt kunnen worden, of uitgestoten kunnen worden omdat zij niet klakkeloos religieuze regels opvolgen is, ook nu nog, of juist nu, een relevant thema. […]

Verwacht u dat de opperrabbijn zondag de ban op Spinoza alsnog zal herroepen?

'Ik hoop het, maar geloven doe ik (het) niet'

Ik vind het een hele prestatie wat zij voor elkaar heeft kunnen krijgen: een hele rij sprekers, onder wie opperrabbijn Toledo, een uitverkochte Rode Hoed, veel aandacht in de media. Maar over iets dat zo volstrekt overbodig, onmogelijk en onnodig is: die ban ís niet meer in te trekken – gedane zaken nemen geen keer. Maar het hóeft ook niet, want niemand laat hem daadwerkelijk nog gelden!

Het lijkt alsof zij een al definitief afgerond proces (een besluit van de opperrabijn na advisering door vier geleerden om de ban de ban te laten) heeft kunnen openbreken. Of dat werkelijk het geval is, zal morgen blijken. Ik denk dat zij goede redenen heeft om daar zelf niet in te geloven.

Wie kan er spreken namens Spinoza?
Een belangrijk punt is: Spinoza heeft nooit om herroepen van de ban gevraagd. Integendeel zelfs: zijn eerste biograaf Lucas vermeldt dat hij gezegd zou hebben dat hij anders wel uit zichzelf vertrokken zou zijn (als hij niet tegen de trammelant die ervan zou komen had opgezien). Je kunt zelfs zeggen dat Spinoza pas tot de Spinoza kon uitgroeien die hij zou worden, nadat hij zich helemaal vrij gemaakt had van dwang van de joodse gemeenschap die hem in z’n filosofische ontplooiing wilde beknotten. Spinoza had zich in één klap van een gigantische ballast bevrijd en kon zich nu helemaal aan de ontwikkeling van zijn filosofie wijden. Ik zie het vooral zo dat Spinoza de joodse gemeenschap in de ban heeft gedaan. Die andere kant, de kant van Spinoza zelf, mag niet uit het oog worden verloren.
Willen de opheffers van de ban dat Spinoza niet Spinoza zou zijn?

In Spinoza moet, gezien zijn filosofie, altijd het besef hebben geleefd dat dit los/vrij worden van die Sefardische gemeenschap voor hem altijd al in het vat had gezeten – dat dit zijn lot was wat hij maar het beste actief tot het zijne kon maken: de ideeën van nog niet bestaande situaties waren van eeuwigheid altijd al vervat in de Idea Dei, zoals de formele essenties van die eerder nog niet bestaande situaties vervat lagen in Gods attributen (naar 2/8). Dat heeft hij simpelweg zo geaccepteerd.

Misschien is dit besef ook wel aanwezig bij Opperrabijn Toledo die het zondag best niet zo gemakkelijk zal hebben. Ik vermoed dat hij een enigszins vijandige zaal tegenover zich zal vinden die van hem verwacht dat die ban wordt verbroken. Als er een opiniepeiling zal worden gehouden, zal dat de uitkomst zijn, voorspel ik.

Wie, zelfs onder de beschaamde joden,  heeft opheffing van die ban nog nodig?

Er zit iets tegenstrijdigs in de uitspraak van Ronit Palache die geprononceerd gebracht werd: 'Wat mij betreft heeft de mens een eigen verantwoordelijkheid om autonoom na te denken of hij het ergens wel of niet mee eens is.' Een fraaie Verlichtingsgedachte. Maar waarom dan van de bonzen of rabbijnen van de Synagoge vragen om intrekking van die ban? Daar kun je dan toch zelf een oordeel over vellen, of die indertijd terecht of niet werd uitgesproken?

Wie naar toestemming van zijn kerk haakt (via opheffing van de ban) om Spinoza te gaan lezen, kan daar wellicht beter helemaal niet aan beginnen.

Wie maakt het wat uit of de Portugese Synode de ban intrekt? Ik kan niet zeggen niemand, want kennelijk heeft de organisator van het symposium en hebben misschien nog een paar van de mensen die het bijwonen, er behoefte aan.

Vergelijking met Galileo Galilei gaat mank
Een enkele opmerking over de vergelijking van Spinoza en de joodse gemeenschap en Galileo Galilei en de R.K. kerk: die gaat niet goed op. De R.K. kerk heeft uiteindelijk toegegeven dat ze er naast zat. Daar kon ze niet om heen. Het ging daarbij om aantoonbare foute uitspraken over hoe ons zonnestelsel eruit zag. Bij de banvloek van Spinoza zijn er zulke duidelijke uitspraken niet. De tekst van de ban blijft vaag, spreekt van "vreselijke ketterijen" en "verschrikkelijke daden", maar benoemt die niet. Het bestuur van de joodse gemeenschap was wel zo verstandig om de inhoud van die ketterijen zelf niet verder te verspreiden. Naar de inhoud ervan is veel gespeculeerd. Maar de huidige bestuurders en rabbijnen hebben geen enkele inhoud waarvan ze zich nu zouden kunnen distantiëren of een gemaakte fout zouden kunnen erkennen.

Wie zou in deze tijd – met de kennis van nu over Spinoza’s “gevaarlijke denkbeelden” - kunnen volhouden dat de 17e eeuwse Parnassim niet hun joodse gemeenschap hadden mogen beschermen door Spinoza uit hun midden te bannen?

Ja, een intrekken van de ban zou volstrekt belachelijk zijn.

Ik ben het dus niet eens met Piets Steenbakkers die zou hebben geadviseerd (en dat dus morgen wel weer zal doen) om de ban in te trekken: want, "it would put to rest a vexed issue and… be a homage to an original thinker of whom the Portuguese-Jewish community has reason to be proud." [Cf. blog] Voor die trots op het grote voormalige lid van hun gemeenschap is die opheffing van de ban helemaal niet nodig – dat is wel genoegzaam gebleken. Over hoe met een netelige kwestie om te gaan – anders dan hem te ontkennen of te proberen terug te draaien -  kan Spinoza het een en ander leren. In ieder geval is van hem te leren dat de Parnassim indertijd niet anders hadden kunnen handelen dan ze deden.

Voor de beweging “we welcome him back” [cf. blog] is een poging tot terugdraaien van de oude ban helemaal niet nodig – zo blijkt.

Nee, deze doorhaling in het ledenregister van Ets Haim is niet meer teniet te doen.

 

In plaats van bovenstaande cartoon van de wat bangig kijkende verbannen Spinoza, kome deze illustratie van de moderne Spinoza

Detail Spinoza-illustratie van Anne Caesar van Wieren in Trouw van 1 dec. 2015

Hoewel dit al een lang blog werd tot slot nog dit:

Is dit de eerste keer?
De claim dat morgen “voor het eerst in de geschiedenis prominente wetenschappers en religieuze leiders bijeenkomen om de ban tegen Spinoza onder de loep te nemen” is volgens mij niet helemaal correct. Ik wijs op een symposium in 2006, georganiseerd door "YIVO Institute for Jewish Research" ter herdenking van de banvloek van Spinoza in 1656, waarbij Sprekers waren: Brad Hill, Steven Nadler, Steven Smith, Allan Nadler, Daniel Schwartz en Jonathan Israel. Het verschil was dat er geen Amsterdamse rabbijn of bestuurder bij was. Ik herinner mij dat rabbijn Allan Nadler (familie van Steven Nadler) bij die gelegenheid uitsprak dat die cherem het beste was wat Spinoza was overkomen. [cf.
blog]

Op zondag 1 april 2012 werd door Theater J in Washington (“one of the most respected Jewish theaters in the world”) een groot Cherem-spel opgevoerd: een Spinozium (Spinoza Symposium) waarin de verdiensten en de mogelijke onrechtvaardigheid van het door de joodse gemeenschap Spinoza aangedane lot werden uitgespeeld. Het betrof een omvangrijk theaterevenement in het verlengde van David Ives's "New Jerusalem: The Interrogation of Baruch de Spinoza”. Een hele reeks deskundigen nam deel: Jerome Copulsky, Karen Korol en Steven Nadler, Yaacob Dweck, Marc Saperstein, Daniel Schwartz en Rebecca Goldstein  [Cf. blog en blog]

Kortom, helemaal nieuw is dit niet – het betreft een ritueel dat zo af en toe eens moet worden opgevoerd. Van mij mag het, maar ik hoef er niet bij te zijn.

Reacties

Een uur voor mijn vertrek naar Cordoba (Arg) lees ik met waardering dit mooie overzicht. Bravo, Stan. Ik ga daar een half dode Spinoza ( de politieke nl.) tot leven wekken.

Goede vragen, Stan. Maar moeten wij - jouw gedachtenlijn volgend - nu dankbaar zijn voor de fatwa over Salman Rushdie en voor de vervolging van de Saoedi-arabische blogger Raif Badawi en zoveel andere intellectuelen in de islamitische wereld, omdat dat mooie boeken en spannende blogs oplevert? Of moet je op religieuse gronden gebaseerde uitspraken c.q. veroordelingen uit verleden en heden misschien toch serieus nemen?

Toch jammer dat je niet komt morgen Stan. Die journaliste die het initiatief nam wist ook heel goed dat de ban nooit herroepen zou worden. Overigens heeft Steven Nadler al in The New York Times geschreven dat hij ook tegenstander is van herroeping van de ban om dezelfde redenen die jij hierboven al aangaf. Dus niet alle verlichte Joden zijn voor opheffing van de Ban.
Inmiddels heeft Ronit Palache morgen een mooi tableau van geleerden en rabbijnen bij elkaar gekregen en heeft dit nieuws ook in alle belangrijke Nederlandse kranten gestaan en al die aandacht voor Spinoza moet jou toch ook wel aanspreken Stan.

Ik weet het niet, @Kees, dit is in mijn ogen een beetje verkeerd gerichte aandacht voor Spinoza. Ik zal morgen eens luisteren naar wat Jonathan Israel in Buitenhof gaat zeggen. Ik neem aan dat ook hij geen voorstander van herroeping zal zijn. Van Nadler was dat (mij) al bekend - heb ik over geblogd. Achter de wellicht verborgen diepere bedoelingen van Ronit Palache ben ik nog niet, maar zij lijkt mij thuis te horen in het kamp van degenen die de ban ingetrokken willen hebben. Wat ik dus een onzinnig, nutteloos en vruchteloos doel vind.

@ Rik. Die vergelijking met de fatwa over Salman Rushdie en de vervolging van de Saoedi-arabische blogger Raif Badawi gaat niet op. Zo is Spinoza nooit vervolgd - en daar keek hij ook wel voor uit dat hem niet iets als wat ADRIAAN kOERBAGH overkwam zou overkomen. Ga je schamen over je suggestie van "mooie boeken en spannende blogs"...
Mijn hier noemen van en enige malen bloggen over Raif Badawi heeft ermee te maken dat ik vind dat in protest tegen diens behandeling veel meer energie gestoken zou moeten worden vanuit Spinozistische organisaties en deskundigen. Dat gebeurt veel te weinig (alleen op dit blog heb ik de indruk). Als die actuele relatie activistisch op een symposium over Spinoza´s ban zou worden gelegd, was ik de eerste om dat van groot belang te achten en positief te ondersteunen.

Onderweg naar Amsterdam. Het gaat m.i. niet om de reden van de banvloek (die weet niemand met zekerheid) maar om het vervloeken/verbannen zelf. De Joodse gemeenschap zou bij uitstek moeten weten waar dergelijke stigmatisering toe kan leiden. Dat lijkt me meer dan genoeg reden voor wijze woorden van tolerantie en vrijheid van denken (én geloven) met aansluitend een symbolische daad van opheffing van de banvloek. Ben benieuwd straks;-)