Weer Spinoza op de HOVO

Net als eerder geef ik hier een overzicht van de komende cursussen over Spinoza die op HOVO’s, Hoger Onderwijs voor Ouderen, worden aangeboden. Het wordt voorjaarsaanbod genoemd en dan denk je aan de lente, maar sommige beginnen al half januari 2010, zodat geïnteresseerden al snel moet inschrijven.

Bij 3 HOVO's, HOVO Brabant (op 2 locaties), HOVO Twente en HOVO Windesheim, wordt zo'n cursus aangeboden, terwijl HOVO Rotterdam Spinoza belooft mee te nemen in een reeks over ‘grensverleggers in de filosofie. Bij andere HOVO’s heb ik niet zo’n cursus kunnen ontdekken. Wel wordt in de cursus Westerse cultuurgeschiedenis III zeventiende eeuw, een samenwerking van HOVO Amsterdam en HOVO Limburg, enige aandacht besteed aan Spinoza, want “Grootheden als Spinoza en Locke leggen het fundament voor een wetenschap op rationele grondslag en markeren het einde van een eeuwen - oude denkwereld”, maar die tel ik hier niet mee. [Hier bij HOVO Nederland alle HOVO's].
Ik geef hierna iets meer informatie, waarbij ik vooral de 'wervingstekst' interessant vind.

Benedictus de Spinoza

HOVO Brabant, locatie Tilburg

Spinoza's visie op religie en politiek. Een bespreking van Spinoza's Theologisch-Politiek Traktaat

Docent: Dr. Paul Juffermans. Categorie Dagcursus

Aanvang 2 februari 2010 [Uiterste inschrijfdatum: 4 januari 2010]

Beschrijving: In 1665 onderbrak Spinoza het schrijven van zijn filosofisch hoofdwerk, de Ethica, om zich te gaan wijden aan een verhandeling over religie en politiek. Deze verhandeling met de titel Tractatus Theologico-Politicus werd in 1670 gepubliceerd. Spinoza schreef dit traktaat om zich te verdedigen tegen de beschuldiging van atheïsme en om een pleidooi te voeren voor de vrijheid van meningsuiting. Het traktaat werd direct na verschijnen onderwerp van felle polemiek. Het werd in 1674 door het Hof van Holland verboden. Niettemin bleef de invloed ervan doorwerken, niet alleen in de Republiek der Nederlanden maar in geheel Europa. Spinoza’s kijk op de verhouding tussen religie en politiek was voor veel van zijn tijdgenoten moeilijk verteerbaar, maar vormde ook een inspiratiebron voor vele Verlichtingsdenkers.

In deze cursus zullen we uitvoerig ingaan op de in het traktaat aan de orde gestelde problematiek. Daarbij zullen we ons allereerst verdiepen in Spinoza’s benadering van de godsdienst in het eerste deel van het traktaat. In dit deel komen thema’s aan de orde als profetische openbaring, uitverkiezing, rituelen en erediensten, wonderen, bijbelinterpretatie, geloof enzovoort. Vervolgens zullen we ingaan op Spinoza’s politieke filosofie, zoals deze in het tweede deel van het traktaat is uiteengezet. Onderwerpen die daar besproken worden zijn onder meer: de grondslagen van het politieke leven, de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van meningsuiting. Aan het slot van de cursus zullen we proberen enkele conclusies te trekken met het oog op het actuele debat over deze onderwerpen in ons land en daarbuiten. [Hier méér informatie]

 

HOVO Brabant, locatie Breda

Spinoza en Freud

Docent: Drs. Miriam van Reijen. Categorie Dagcursus

Aanvang 27 januari 2010 [Uiterste inschrijfdatum: 4 januari 2010]

Beschrijving: Als Freud gewezen werd op overeenkomsten tussen zijn psychoanalyse en de filosofie van Spinoza, ontkende hij dat: ‘ik heb geen voorlopers, ik bén de voorloper’. Toch waren er al vroeg in de 20e eeuw psychoanalytici en filosofen die op de verwantschap tussen beider fundamentele opvattingen wezen. De eerste was Lou Salomé, die in haar dagboek in 1912 Spinoza karakteriseert als ‘de filosoof van de psychoanalyse’. Daarna zijn er tientallen artikelen gepubliceerd zowel door filosofen als door psychoanalytici over de overeenkomsten en de verschillen tussen Freud en Spinoza. In deze cursus gaan wij daar ons eigen oordeel over vormen. In de eerste vier bijeenkomsten worden respectievelijk Spinoza en Freud zelf gelezen en besproken. De nadruk ligt daarbij op enerzijds hun mensopvatting en anderzijds hun ideeën over cultuur, religie en maatschappij. We lezen daarbij een deel van Freuds’ Unbehagen in der Kultur.

Daarna worden beide denkers aan de hand van secundaire literatuur vergeleken op drie thema’s: a) streven naar zelfbehoud, levens- en doodsdrift, b) de rol van de affecten (liefde, verdriet en humor) en c) de therapeutische mogelijkheid om via kennis en bewustwording gelukkig te worden.

Tot slot maken we kennis met het recente debat over de psychoanalyse in het ‘zwartboek’ (2005) en ‘anti-zwartboek’ (2006) van de psychoanalyse, en met Enrique Carpintero in Argentinië en Miguel Benasayag in Parijs, die als psychoanalytici vanuit Spinoza in hun klinische praktijk en in sociale acties werken aan een gelukkiger leven voor illegale gezinnen, werkeloze arbeiders en ‘probleemjongeren’.

Er wordt gewerkt aan de hand van een reader. [Hier méér informatie]

 

HOVO Twente, locatie Lochem

De Ethica van Spinoza

Docent: Adrie Hoogendoorn

Start: 19 januari 2010

 

Achtergrond De laatste jaren is er in Nederland veel belangstelling voor Spinoza en zijn werk. Deze belangstelling beperkt zich niet tot de vakfilosofen, maar strekt zich ook uit tot een publiek van geïnteresseerde leken. Hij wordt gezien als de grondlegger van de z.g. Radicale Verlichting in Europa. De Radicale Verlichting is een rationalistisch georiënteerde benadering van mens en maatschappij, die zich onafhankelijk opstelt van religieuze en maatschappelijke preoccupaties. Het zijn opnieuw actuele thema’s, en het gevolg van de belangstelling is dat Spinoza nu behoort tot de Historische canon van Nederland.

Spinoza

Spinoza leefde van 1632-1677, gedurende het hoogtepunt van de Nederlandse Gouden Eeuw. Zijn ouders waren uit Portugal gevluchte sefardische joden en hij is geboren en getogen in de Amsterdamse jodenbuurt, bij het huidige Waterlooplein. In 1656 werd hij op 23 jarige leeftijd uit de synagoge verbannen.

Over de redenen van zijn verbanning wordt veel gespeculeerd en is weinig met zekerheid bekend, maar ongetwijfeld speelden zijn onorthodoxe opvattingen over de godsdienst een rol. Spinoza bleef er schijnbaar onverstoorbaar onder, hij verdiende zijn brood met lenzenslijpen en werkte intussen gestaag aan zijn oeuvre, dat uiteindelijk zou uitmonden in zijn hoofdwerk, de Ethica, een van de klassiekers uit de canon van de Westerse filosofie.

De Ethica

De Ethica bestaat uit vijf delen en is een van de wonderlijkste boeken uit de filosofie. Het is opgezet naar het voorbeeld van de meetkunde van Euclides.

Elk deel begint met een reeks definities en axioma’s, gevolgd door enkele tientallen stellingen en hun bewijzen. Ertussendoor staan de z.g. scholia, commentaren, die vaak op polemische toon een aanvulling of een verduidelijking geven van het gestelde. Het eerste deel begint met het meest omvattende, God, die gelijkgesteld wordt met het geheel van de Natuur. Spinoza was vol van God en werd bijgevolg bij leven al voor een atheïst versleten.

De volgende delen verengen het perspectief tot de mens, de hartstochten van de mens, de onderworpenheid van de mens aan de hartstochten en de bevrijding ervan in het vijfde deel, een bevrijding die tot blijvend geluk leidt. De cursus geeft een overzicht van de kernpunten van de Ethica en van de achtergronden van Spinoza’s denken. [Hier méér informatie]

HOVO Windesheim, locatie Lelytad

Spinoza en de emoties

Docent ir. W.H.M. Lintsen

Aanvang 4 februari 2010

De filosoof Spinoza heeft een grandioze emotieleer ontwikkeld. Hij beschreef de menselijke emoties vlijmscherp. Ook kwam hij tot de conclusie dat we beter af zijn zonder emoties. Tegenwoordig denken we daar heel anders over. Emoties zijn onmisbaar om gezond en efficiënt te kunnen leven. Dat is de conclusie van de hedendaagse emotietheorie. Hoe kan het dat zulke tegenstrijdige conclusies mogelijk zijn? En nog opmerkelijker, hoe komt het dat Spinoza een grote invloed uitoefent op het huidige onderzoek naar emoties? Wij nemen in deze cursus Spinoza’s emotieleer nader onder de loep. Een aantal emoties passeert de revue: begeerte, blijdschap en droefheid, liefde en haat, woede en angst, hoop en vrees. We behandelen teksten uit de Ethica, analyseren de inhoud en confronteren deze met bevindingen van het meest recente onderzoek. We kijken naar opmerkelijke resultaatgebieden, zoals het hersenonderzoek in relatie tot emoties (Damasio), het onderzoek aan gezichtsexpressies (Ekman), het gedragsonderzoek bij mensapen (De Waal) en de cognitieve emotietheorie (Frijda, Nussbaum). Omdat mensen volgens Spinoza vaak een speelbal zijn van hun emoties, acht hij het nodig dat we onze emoties waar mogelijk elimineren. Hij erkent dat de macht van emoties te sterk is om ze te kunnen controleren. Maar toch ziet Spinoza mogelijkheden voor de rede om zelf een speciale emotie te worden, die voldoende tegenkracht kan bieden. In de filosofie staat zij bekend onder de naam: Amor Intellectualis Dei. We gaan na wat deze ‘redelijke’ emotie nu eigenlijk inhoudt. Ook gaan we na wat de moderne psychologie hiervan vindt en waarom zij de conclusie van Spinoza, dat we beter af zijn zonder emoties, niet deelt.

Als werkvorm hanteren we hoorcolleges met discussies. Bij de start van deze cursus is een reader beschikbaar met kopieën van relevante delen uit Spinoza’s Ethica plus aanvullende teksten over filosofie, psychologie en levenskunst. [Hier méér informatie]

HOVO Rotterdam

Grensverleggers in de filosofie - Hoorcollegereeks Filosofie Dr. Henri Krop (kerndocent) e.a.

Aanvang: 18 januari

De grensverleggende filosofen die aan bod komen geven tevens een beeld van de ontwikkeling van de filosofie vanaf de oude Grieken: Plato, Cusanus, Descartes, Spinoza, Kant, Hegel, Nietzsche, Wittgenstein, Popper en Foucault. [Hier méér informatie]