Verplaatste bespreking [5] Frans Jacobs, Een filosofie van emoties en verlangens

Enige jaren blogte ik op weblog.nl waarbij ik meerdere titels had. De webmasters ervan hebben de zaak ingrijpend gewijzigd - niet alleen gerestyled maar ook heel veel ouds gewist. Ik ben het meeste aldaar nu kwijtgeraakt. De dames en heren worden bedankt. De paar boekbesprekingen die nog overgebleven en te vinden zijn, red ik door ze naar hier te verplaatsten. Het is wel enige jaren oude stuff maar ik wil het niet kwijt. Hopelijk schoffelt blogse.nl niet ooit ook alles onder.

Frans Jacobs’ filosofie van emoties en verlangens
9 November 2008 By diogenes on 10:57


Het is opvallend dat de laatste jaren veel filosofische lectuur over emoties op de boekenmarkt wordt gebracht. Ik noem boeken van Martha Nussbaum en van Miriam van Reijen en anderen. In deze stroom verscheen recent dit boek van Frans Jacobs:

Frans Jacobs, Een filosofie van emoties en verlangens, Uitg. Nieuwezijds, Amsterdam, 2008

[NB toevoeging 11-7-2016:
Het boek is als PDF op de website van de uitgever te vinden] 

Een bij vlagen interessant en hier en daar wel nuttig boek.

Met name over het onderscheid dat Frans Jacobs aanbrengt tussen emoties en verlangens, die door sommigen op één hoop worden gegooid. Het pleidooi voor dit betekenisvolle onderscheid vormt eigenlijk het hoofdthema van zijn boek. Had hij zich maar tot het uitwerken en van voorbeelden voorzien van die ideeën beperkt, d.w.z. tot een filosofische antropologie en ethiek, dan was zijn boek voor mijn gevoel waarschijnlijk iets dunner, maar vooral ook een veel krachtiger boek geworden over "de mens, het wezen dat door verlangens wordt gedreven en door emoties wordt aangedaan", zoals hij het in het verlengde van Schopenhauer en Nietzsche verwoordt.

Maar vaak behandelt hij er van alles omheen en wil hij tegelijk ook een soort van cultuurkritiek brengen en nog vaker pronken met zijn literaire eruditie, waarbij hij zich enigszins de perken te buiten gaat, hetgeen uiteraard jammer is. Hij legt zich onvoldoende de dwingende beperking op van een duidelijkheid bevorderende problematiek en thematiek. Hij wil eigenlijk alles.
Hij was wel -  zo blijkt uit de eerste zin van zijn inleiding -  zich bewust van het gevaar ["Een boek over emoties en verlangens kan naar alle kanten uitwaaieren"]. Wel, dat doet het: het waaiert naar alle kanten uit. Vaak best aardige excursies, maar ze leiden enigszins af.

Het onderscheid dat hij aanbrengt en verduidelijkt tussen verlangens en emoties is verhelderend. Hij draagt argumenten en voorbeelden aan waarmee hij aantoont dat het onverstandig is ze op een hoop te gooien, zoals vaak gebeurt.

Onze verlangens laten ons in de wereld om ons heen kijken en een houding aannemen tegenover delen in die buitenwereld die we als waardevol of waardeloos opvatten. Het zijn objectgerichte attitudes. Verlangens geven aan wat we ten diepste willen, wat we van belang én van waarde achten.

Emoties zijn oordelen over de omstandigheden - over de risico's van het leven, maar ze kunnen ook over onze verlangens gaan (om die aan te passen bijvoorbeeld). Emoties confronteren ons met de wisselvalligheden waaraan de vervulling van onze verlangens ten prooi vallen; het kan ons mee of tegen zitten in de wereld. Met emoties reageren we aangedaan en worden we ertoe aangezet om ons te uiten en om iets te doen. Emoties zijn reactieverschijnselen op het besef dat er iets (mis) is met iets wat ons aangaat. Dát we emoties hebben hangt samen met het feit dat we het antwoord van de wereld op onze verlangens niet in onze macht hebben: er kan van alles mis lopen, maar ook meevallen.

Hij maakt veel gebruik van de romancyclus van Marcel Proust. Uiteraard komen de stoïci langs, ook maakt hij gebruik van de Ethica van Spinoza, maar vooral baseert hij zich op John Rawls (en diens verwoording van het 'Aristotelisch beginsel') en Robert Nozick, die hij veel citeert. Onder het 'Aristotelisch beginsel' verstaat Jacobs in navolging van Rawls de aanbeveling: "ontwikkel je talenten"; daardoor word je steeds bekwamer in wat je doet en beleef je er meer plezier aan.
Opmerkelijk is dat hij minder doet met Martha Nussbaum die hij wel enige malen – in afwijzende zin – citeert, maar opmerkelijk vind ik dat hij niets doet met haar boek dat vertaald is als Oplevingen van het denken, waarin ook zij zoveel aandacht geeft aan Proust. Ook merkwaardig is dat Jacobs niet verwijst naar/gebruik maakt van de boeken van Miriam van Reijen (red.), Emoties. Van stoïcijnse apatheia tot heftige liefde; en
Miriam van Reijen, Spinoza. De geest is gewillig, maar het vlees is sterk, dat vooral gaat over diens leer van de passies en hoe daarmee om te gaan.

En dat terwijl hij wel op diverse plaatsen aandacht heeft voor Spinoza’s behandeling van de emoties in de Ethica. Hij citeert af en toe een van de omschrijvingen of definities van Spinoza van een emotie en hij geeft duidelijk aan waarin hij verschilt met Spinoza; dat is met name in het duidelijker onderscheid dat hij maakt tussen verlangens en emoties, terwijl Spinoza de begeerte naast verdriet en vreugde als de belangrijkste passies ziet en deze a.h.w. op één hoop gooit, hoewel hij van die drie de begeerte wel de belangrijkste noemt. [Elders ga ik hier nader op in].

Van de uitstapjes die hij maakt noem ik: veel literatuur, Homerus, strafrecht (als regulering van wraak), politiek. In z’n hoofdstuk over liefde behandelt hij vooral een identiteitsfilosofie. Een lang hoofdstuk over "Wetten van de liefde volgens Proust", waarin hij veel citaten geeft uit zijn romancyclus Á la recherche du temps perdu; iets om een beetje moe van te worden. Het fraaist vind ik z’n hoofdstuk "Een leven zonder zelfverwijt‘, waarin hij veel van de stoa en van Rawls en iets van Kant behandelt. Op het gebied van de ethiek een heel relevant hoofdstuk.

Al met al een boek waar veel interessants uit op te diepen is tussen toch ook wel een brei van verwijzingen uit een omgevallen boekenkast.

 

Inhoud van het boek:

 

Inleiding

Deel I Theorie
1 Emoties en verlangens: een verkenning
2 Morel emoties en morele verlangens
3 Deugden: tussen emoties en verlangens

Deel II Emoties en verlangens
4 Liefde
5 Twee modellen van geluk
6 Een leven zonder zelfverwijt?

Deel III emoties en verlangens publiek
7 Angst en vertrouwen in de politiek
8 Wij zijn tolerant
9 Straffen: beschaafde wraakzucht?

Deel IV Metatheorie
10 Hartstocht in de filosofie
11 Wetten van de liefde volgens Proust
12 Maken onze emoties en verlangens ons tot zieke dieren? Is het zieke dier het morele dier?

Besluit: Baudelaire

Noten
Register
Overweging achteraf