Theun de Vries (1907-2005) schreef Spinozagedicht

Sinds enige dagen ligt in de boekhandel dit eerste deel van de biografie die Jan van Galen schreef over Theun de Vries. Een schrijversleven 1907-1945. Uitgeverij Aspekt, Soesterberg, 2011 [het is nog zo vers dat de uitgever het boek nog niet op de website heeft staan, maar dat zal wel komen]

Theun de Vries heeft zo’n honderdzestig titels op zijn naam staan en publiceerde bijna vijftienhonderd bijdragen in boeken en periodieken. Zijn werk omvat gedichten, novellen, romans, historische non-fictie, essays, reisverslagen, liedteksten, toneelstukken, filmscenario’s en hoorspelen. Hij is een van de meest productieve en meest veelzijdige auteurs in de Nederlandse literatuur. Schrijven was de essentie van zijn bestaan. Dat iemand het aandurft met al dat materiaal aan een biografie te beginnen! Deel 1 beschrijft de periode 1907-1945 en in deel 2 zullen de jaren 1945-2005 aan de orde komen.

Pas in het tweede deel zal dus zijn verhouding met Spinoza aan de orde komen die op zijn oude dag van zoveel betekenis voor hem was. In dit eerste deel wordt alleen gesproken over zijn vertaling van het boek van E.G. Kolbenheyer, Amor fati, Levensroman van Spinoza (1937); van wiens latere nationaalsocialistische activiteiten De Vries geen vermoeden zal hebben gehad. Daarvóór is in de biografie het volgende te lezen. In zijn jonge jaren is Theun de Vries al even met Spinoza bezig geweest. Regelmatig kwam hij op weg naar de bibliotheek langs het beeld van Spinoza aan de Paviljoensgracht. Daar wilde hij toch wel wat meer van weten en zo las hij de Spinoza-biografie van Johannes van Vloten. Verder bleef hij toen niet bezig met Spinoza; die zou hem pas in latere jaren in zijn greep krijgen. Wel schreef hij toen een gedicht over Spinoza dat onder het pseudoniem A. Th. van Nieulandt verscheen in De stem, maandblad onder redactie van Dirk Coster, jaargang 1932. Waarom hij voor dat pseudoniem koos is mij niet duidelijk. Theun de Vries schreef ook onder eigen naam in De Stem, zowel proza als poëzie. Er volgden in de kleine reeks Verzen na het gedicht Spinoza nog de gedichten Evolutio sacra en De vrouw.

Door deze biografie weten we nu dat onderstaand gedicht, dat ik uiteraard direct in de bibliotheek ging opsporen, van Theun de Vries is.

   

Spinoza

De lijdzame werd weerbaar en opstandig,
en de zachtmoedige vol snel geweld,
trad uit de wereld en brak eigenhandig
de barricaden tegen hem gesteld. –

Door Christenen en Joden uitgekreten
te slecht voor rabbi en theologant,
hulpeloos toeziend, hoe in dit laag land
zijn longen langzaam werden weggevreten,

zonderde hij zich van het leven af,
waar hyacinthen bloeiden en vee graasde,
en sleep met vrouwelijke handen glazen
voor ’t brood dat hem geen stervling gunde of gaf.

Maar onderwijl werd in dat hoofd de klare
metrische kracht van de gedachten groot,
straalde synoden, erfzonde en altaren
en ’t vroom bedrog der middeleeuwen dood.

Eenzame stem, die streng en helder steeg,
ziel, die in jubelend licht samenspreken
met ’t Al verzoend te rust kwam en kon breken
waar de aarde en ’t bot gegrauw der menigte zweeg.

 

 

A. Th. van Nieulandt [ps. van Theun de Vries] In: De stem, maandblad onder redactie van Dirk Coster, 1932, 12e jaargang, deel II, Van Loghum Slaterus, Arnhem, 1932, blz. 953

                                              * * *

Eerdere blogs over Theun de Vries:

6 juni 2008 Theun de Vries' Spinoza

3 sept. 2008 Spinoza in honderdzeven scènes van Theun de Vries
Over
De Gezegende. Het leven van Spinoza in honderdzeven scènes. Met tekeningen van Mart Kempers, Querido, Amsterdam, 1985

16 juni 2010 Nog altijd een heel fraaie Spinoza-biografie - die van Theun de Vries