Spinoza's ladder

 

Filosofen hebben zo hun gereedschap. Bekend is het scheermes van Ockham. Aan het begin van de Maand van de filosofie had ik een bijdrage over Spinoza's hamer en bijl [cf. blog]. Nu, aan het eind, wil ik even aandacht vragen voor een heel ander stuk gereedschap: de ladder.

Ik bedoel niet de zgn. "mystieke ladder" waarmee kon worden opgeklommen tot het absolute of oneindige... Hubertus G. Hubbeling, had het in een lezing in 1973 voor de VHS over de aloude, van Plato stammende en door vele filosofen nadien gevolgde gedachte, "dat al het eindige gegrond moet zijn in het oneindige en al het relatieve in het absolute." Hij typeert dat als "oneindigheidsdialectiek" en volgens hem gebruikte ook Spinoza deze redeneerfiguur van de "oneindigheidsdialectiek" waarvan de logicus E.W . Beth zou hebben aangetoond dat hij als algemeen geldende regel niet houdbaar is. Maar ook Spinoza gebruikte deze regel, zij het op een omzichtige wijze. En dit gebruik, aldus Hubbeling, "is één van de factoren, die leiden tot de mystieke structuur van zijn filosofie." Ook Spinoza zou, net als Ruusbroec, gebruik gemaakt hebben van de figuur van de 'mystieke ladder' [In: Logica en ervaring in Spinoza's en Ruusbroecs Mystiek. Mededelingen XXXI vanwege het Spinozahuis, BRILL, 1973 - books.google]. Martha C. Nussbaum heeft het in haar boek over de emoties, Oplevingen van het denken [Upheavals of Thought: The Intelligence of Emotions], uitgebreid over deze Platoonse ladder en de Liefdesladder. Ook bij Spinoza is iets van deze opklimming op de liefdesladder te bespeuren - tot de amor Dei intellectualis. Wel, op deze liefdes- resp. mystieke ladder doel ik hier niet te wijzen. Wel op de

Kennisladder

Anders dan Wittgenstein, die het in zijn Tractatus Logico Philosophicus [in 6.54} heeft over het wegwerpen van de ladder, zie je zoiets Spinoza niet aanbevelen.

In de Korte Verhandeling schrijft Spinoza [II cap. 26/6]:

"Eijndelijk dan zo zien wij ook hoe dat de redenering in ons niet en is het voornaamste, maar alleen gelijk een trap langs de welke wij na de gewenste plaats opklimmen, of gelijk als een goede geest die ons buijten alle valsheijd en bedrog van het opperste goedt boodschapt om ons daar door aan te porren het zelve te zoeken en daar mede te vereenigen, welke vereeniginge ons opperste heijl is en gelukzaligheid." [Cf. Onderstreping door blogger]

De drie kennissoorten of typen van weten die hij onderscheidt [mening resp. verbeelding, ratio en intuitio] zijn te zien als evenzovele treden van een trap of ladder (trapleer) die naar ware kennis leiden, maar geen daarvan kan geheel achterwege gelaten worden. Spinoza had een duidelijk ontwikkelingsmodel van kennis voor ogen. Hij was allergisch voor elke vorm van iets verklaren van buiten de natuur en het binnensmokkelen van onbewijsbare zaken binnen de redenering. Zo wees hij bijvoorbeeld op het riskante van het redeneren en opklimmen langs de 'inductieve ladder' van Bacon. Anders dan Bacon gaat Spinoza ervan uit dat de mens beschikt over een van nature ingeboren intellect waarmee hij intellectuele gereedschappen kan ontwikkelen, waarmee de andere dingen in de natuur onderzocht kunnen worden. Daarvoor hebben we buiten onze verstandelijke aanleg geen andere middelen.

Er is dus een nauw verband tussen de metafoor van de opklimmende kennisladder en die van de gereedschappen waarop ik in het eerste blog wees.

Goed beschouwd is dit Spinoza's ladder

      

_____________

Herman De Dijn, "Ethics IV: the ladder, not the top." In: Yirmiyahu Yovel & Gideon Segal (eds.), Ethica IV: Spinoza on Reason and the ‘Free Man’. Papers Presented at the Fourth Jerusalem Conference. New York, Little Room Press, 2004, p. 37-56. [PDF]

Spinoza on Bacon's "Inductive Ladder" Spinoza's evolutionary approach to human knowledge. In: Dan Nesher, On Truth and the Representation of Reality: A Collection of Inquiries from a Pragmatist Point of View. University Press of America, 2002 - books.google

Reacties

"Een van nature ingeboren intellect"? Is Spinoza soms in Descartes blijven steken? Dit zou je gaan denken, Stan, indien je geen nadere verklaring geeft van 'vis nativa' (TIE).

Moedertje natuur was echt zwanger van ons - vandaar.
Over de ware 'vis nativa' zie mijn blog

http://spinoza.blogse.nl/log/habemus-enim-ideam-veram-tie-33.html

Was vergeten een plaatje toe te voegen dat ik hiervoor had liggen.