The Rise of Spinoza – fascinerende opera van Theo Loevendie mooi uitgevoerd. Inderdaad prachtig!

Gisteren was voor mij een hele belevenis:  het bijwonen van de première van deze Spinoza-opera van Theo Loevendie. Dat begon al met het genieten van die schitterende concertzaal van het Concertgebouw, geheel bezet – tot aan de nok zogezegd. Ik was daar zeker dertig, misschien zelfs al vijfendertig jaar niet meer geweest, terwijl ik daar vroeger vlakbij woonde en er veel concerten heb bijgewoond. Mooi dat Spinoza mij er weer heenbracht. Het was overigens geen bijeenkomst van Spinozisten. Ik heb geen bekenden gezien, die er misschien wel geweest zijn?

Eindelijk dan kwam Theo Loevendie’s droom uit (die droom die ik ooit in een blog wel eens als “de droom van Gerontius” omschreef, daar ik vreesde dat hij altijd wel droom zou blijven – daar zat ik dus goed fout).

“Al sinds mijn puberteit koester ik diepe bewondering voor Spinoza. Vanaf die tijd heb ik de hartenwens gehad om een muziekstuk aan leven en werken van de filosoof te wijden,” aldus componist Theo Loevendie. Hij kreeg van de NTR ZaterdagMatinee – na zijn suggestie uiteraard - uiteindelijk de opdracht tot het componeren van een opera over deze zeventiende-eeuwse filosoof – het werd zijn vijfde opera. Het werk beslaat de gebeurtenissen in de zomer van 1656, toen de jonge Baruch Spinoza werd verbannen uit de joodse gemeenschap van Amsterdam. Markus Stenz dirigeerde de wereldpremière.

De uitvoering begon in duisternis. De musici moesten in het donker beginnen, waarna geleidelijk aan het licht opkwam, wat meteen al een fraaie vergelijking neerzette: van the Rise of Spinoza met die van the Rise of the sun!

                                    Tijdens de tweede scène

In het libretto dat Thoe Loevendie zelf had gemaakt, werd iets van een verhaal verteld, zich afspelend in de eerste scène op de markt waar Morteira zijn leerling Spinoza aanpreekt op de nieuwe, gevaarlijke gedachten die hij tegenwoordig uit, dit tegen de achtergrond van marktkooplieden die hun waren aanprijzen, gezongen door leden van het Vlaams Radiokoor. De tweede scène speelt in de Latijnse school van Franciscus van den Enden, waar Spinoza en de jonge Clara van den Enden hun waardering voor elkaar uitspreken en haar vader hem waarschuwt niets met haar te beginnen, daar zij rooms-katholiek is gebleven. Dan zou hij ook RK moeten worden, maar dat is uiteraard niets voor Bento. De derde scène speelt in de synagoge, waarin na een nader onderzoek naar Spinoza’s halsstarrigheid – hij zou zich niet aan de 613 geboden van de Thora houden - tenslotte de cherem werd uitgesproken. In de laatste scène wordt afscheid genomen door Clara en Frans van den Enden van Spinoza die met de trekschuit naar Rijnsburg vertrekt.

Het was een concertante uitvoering, waarin de enige beweging (afgezien van die van de strijkstokken en de blaasinstrumenten e.d.) was het opkomen en weer afgaan van de zangers en van de blokfluitist die een keer op de rand van het podium ging zitten spelen – uit het hoofd, zonder bladmuziek daar concerteerde. Een mooie vondst was om via die blokfluit iets van muziek uit de 17e eeuw te citeren. Blokfluitist Erik Bosgraaf speelde de rol van Jacob van Eyck zonder tekst overigens, alleen met diens fluitmuziek, waaraan Loevendie met z’n componeervingers soms wel iets had toegevoegd of gewijzigd. Het concertje dat hij gaf leek er overigens wat met de haren bijgesleept.

Een van de koren verbeeldde het volk dat commentaar gaf en achter Spinoza bleek te staan en hem bemoedigde in zijn strijd om in vrijheid te zeggen wat hij denkt. Jammer vond ik dat de solisten counter-tenor Tim Mead (die Spinoza vertolkte) en Marcel Reijans (als François van den Ende) overwegend parlando werden opgevoerd. Heb je zo´n prachtige stem als die van Tim Mead in de cast, maar blijkt er voor hem niet een soort aria gecomponeerd, waarin hij samen met of tegen een enkel instrument als een hobo b.v. kon laten horen wat hij in huis heeft. Je kon dat toch echt geen “heldenrol voor de countertenor” noemen, zoals Francois van den Anker het in een snelle eerste recensie aanduidt [op operamagazine.nl]. Dat was het enige wat ik spijtig vond, voor de rest vond ik het genieten. Zo had sopraan Katrien Baerts (Clara) duidelijk wel fraaie noten gecomponeerd gekregen, waardoor zij mooi en vaak tot grote hoogte kon uithalen.

Fraai vond ik ook de programmering, namelijk dat na de Rise of Spinoza de opera Oedipus Rex van Igor Strawinsky werd gebracht. Er zijn duidelijk muzikale parallellen, maar opvallend is het verschil in dramatiek. Die van Spinoza haalde het niet bij het stuk van Sophocles met dat verhaal van zo hoog dramatisch gehalte. Je kunt als sterveling je (nood)lot niet ontlopen ook al denk je dat wel te doen. Maar er is een verschil met de noodzakelijkheidsgedachte die Spinoza in zijn filosofie weergeeft. Want volgens de blinde ziener Tiresias speelden de goden een wreed spel met de mensen. Oedipus is speelbal niet van het lot, maar van de goden.

Handig waren de boventitelingen, waarmee vertalingen in het Nederlands geboden werden, die het eenvoudiger maakten het gesprokene goed te volgen, vooral daar soms de zang van de solisten overspoeld werd door het prachtig maar soms iets te fors spelende orkest. Maar ach, zo storend was dat nu ook weer niet.

Theo Loevendie en alle uitvoerenden gaven ons met deze uitvoering een prachtige muziekervaring. Ik heb hem deze morgen alweer enige malen gehoord en blijf ervan genieten. De uitzending is nog (maximaal drie maanden) na te beluisteren  op de website van Radio4; het programmaboekje is te downloaden van de Concertagenda van de NTRzaterdagMatinee.

                                     langdurig applaus

 

                                               * * *  

Er wordt nergens in het programmaboekje aan gerefereerd dat Theo Loevendie oorspronkelijk eigenlijk Jeroen Willems op het oog had als Spinoza. Maar Williams overleed bijna twee jaar geleden plotseling op 50-jarige leeftijd aan een hartstilstand. Nu kon de jongere, 33-jarige, Tim Mead (geboren in 1981) de 23-jarige Spinoza spelen – ook een speling van het lot…

                                              * * *

Uitingen op Twitter, zoals van Maaike Ballieux: "Indrukwekkend: premiere The Rise of Spinoza van Theo Loevendie." [cf.]

                                               * * *  

Dit is een blog zonder illustratie, jammer genoeg. Maar fotograferen is in het Concertgebouw niet toegestaan. Op het balkon in de rij voor mij, nam iemand wel enige foto's. Hij bleek een Fransman, toen ik hem vroeg om mij voor mijn blog zijn foto’s toe te zenden. Dat zegde hij toe, maar ik heb (nog) niets ontvangen. Dus ik moet het zo laten, een blog zonder illustratie. Nou ja, deze dan [van hier].

 

Aanvulling
Foto's, gemaakt door de Fransman Fabien Guibal, op 14 oktober ontvangen en direct aan het blog toegevoegd. Ze bevatten veel pixels, maar hadden weinig scherpte, zodat het weinig zin heeft de kleinere kiekjes te laten vergroten. Het geeft een impressie. Er zat er jammer genoeg geen bij met Theo Loevendie op het podium. Maar zie hier in het blog van 14 oktober tóch een foto, van Thea Derks.

Aanvulling 2

Er bleek nog deze foto op 11 oktober 2014 getweet te zijn door Kees Vlaardingerbroek, Artistic Director Netherlands Radio Philharmonic Orchestra & Netherlands Radio Choir, Dutch Radio Concertseries, programmer NTR ZaterdagMatinee:

Theo Loevendie applauded after world pr of his The Rise of Spinoza [cf.]

Ik ontdekte dit pas op 17 oktober 2014. Zie ook dit blog: Theo Loevendie - "The Rise of Spinoza" op Youtube

Reacties

Beste Stan dank voor deze prachtige omschrijving; sfeer, uitvoering muziek worden door jou voortreffelijk weergegeven; ik was er graag zelf bij aanwezig geweest, tenslotte een uniek gebeuren, maar bevind mij in zonniger oorden. Was deze uitvoering eenmalig??

Uit "welingelichte kring" vernam ik dat er bij elkaar toch wel zeker 10 leden de VHS aanwezig waren. Ik ben gerust gesteld: er wás zeker belangstelling en men heeft van de opera genoten. Dat leg ik hier toch even vast.
Ik blijf steeds nog even in de mailbox kijken en hopen dat die Fransman mij nog die beloofde foto's toezend - maar eigenlijk tegen beter weten in.

Inderdaad een mooie, uitvoerige beschrijving. Voor ons is het altijd erg fijn te lezen hoe u, ons publiek, de Matinee heeft ervaren. Kleine correctie: de marktkooplieden werden vertolkt door vocalisten uit ons eigen Groot Omroepkoor. Een sopraan van wie ik weet dat zij wel tegen een flauwe grap kan voegde ik toe, dat zij haar rol van "viswijf" wel erg overtuigend vertolkte. Ik ben erg blij voor Theo Loevendie, want de opera heeft hem bloed, zweet en tranen gekost, maar het resultaat is er dan ook naar!

Alsnog enige foto's kunnen toevoegen.