Spinoza wordt soms maar wat toegeschreven

Eric Maurice (1972) is een Franse journalist en hoofdredacteur van presseurop.eu. Gisteren schreef hij over het dilemma waar de Grieken voor staan: kiezen tussen bezuinigingen en het hervormen van zijn staatsapparaat. Hij begint dat hoofdartikel met de zgn. paradox van de ezel van Buridanus. Hij schrijft: “In de paradox ‘de ezel van Buridan’ is het dilemma tot het uiterste doorgevoerd: dit dier stond even ver verwijderd van een emmer haver en een emmer water, en stierf uiteindelijk van honger en dorst omdat hij niet kon kiezen tussen zijn twee verlangens. Als de ezel een mens was, "dan zou hij niet uit vrijheid en uit eigen wil handelen”, schreef Spinoza in een verwijzing naar deze paradox. [cf hier]

Maar dit, in deze bewoordingen, heeft Spinoza nergens geschreven. Spinoza schreef (in antwoord op de laatste van de tegenwerpingen inzake de vrije wil in het  lange scholium aan het eind van deel twee): “Wat ten slotte de vierde tegenwerping betreft: men moet mijns inziens de stelling dat iemand die zich in een dergelijke evenwichtstoestand bevindt – dat wil zeggen alleen honger en dorst voelt en voedsel en drinken waarneemt, dat even ver van hem af is – van honger en dorst omkomt, in alle opzichten aanvaarden. Stelt men mij dan de vraag of men zo iemand wel als een mens en niet veelmeer als een ezel moet beschouwen, dan blijf ik het antwoord schuldig. Ik weet ook niet wat ik moet denken van iemand die zich ophangt, en van kinderen, dwazen, krankzinnigen enzovoort.”
Ik schreef daarover een uitgebreid blog: Spinoza spotte met de ezel van Buridanus.

Wat presseurop publiceert verschijnt direct in tien talen van Europa. Dus is dit foutief aan Spinoza toegeschreven, maar ook nogal onbegrijpelijke citaat meteen in tien talen verspreid:

In het Frans : Si l’âne était un homme, écrivait Spinoza en citant ce paradoxe, “il n’agirait point en vertu de la liberté et de sa volonté”.

 

In het Portugees : Se o burro fosse um homem, escreveu Spinoza citando este paradoxo, “os seus atos não refletiriam liberdade nem vontade”.

 

In het Duits: Spinoza bezog sich auf das Gleichnis und schrieb, wenn ein Mensch in der gleichen Situation wie der Esel wäre, würde er auch nicht mehr nach seinem freien Willen handeln und genauso entscheidungslos sein.

 

In het Engels: If Buridan’s ass was a man, wrote Spinoza, “he would not act on the basis of freedom or free will.”

 

In het Italiaans: Se l'asino fosse un uomo, scriveva Spinoza citando il paradosso, "sarebbe capace di scegliere liberalmente e in base alla propria volontà".

 

In het Tsjechisch: Kdyby byl tímto oslem èlovìk, píše Spinoza s odkazem na toto dilema, øekli bychom, že „nejedná ze svobodné vùle“.

 

In het Roemeens: Dacã mãgarul ar fi un om, a scris Spinoza citând acest paradox, "el nu ar acþiona în virtutea libertãþii ºi voinþei sale".

 

In het Pools: Jak pisa³ Spinoza, przytaczaj¹c ten paradoks, gdyby osio³ by³ cz³owiekiem, nie postêpowa³by w imiê wolnoœci i swojej woli.

 

Reacties

Waarom, Stan, is die interpretatie van Presseeurop zo gek? 'Hij zou als aan de grond genageld staan', door de wederzijdse annulering van tegengestelde krachten (motieven). Ik heb je dat al eens eerder, doch te vergeefs, uitgelegd.

Wim, ik ken jouw uitleg, maar het gaat me hier om iets simpelers dat mij vaker opvalt: Spinoza wordt iets in de mond gelegd dat hij nergens heeft gezegd.
[a] Waar heeft Spinoza gezegd: Als de ezel een mens was, "dan zou hij niet uit vrijheid en uit eigen wil handelen”. Jij maakt daar "interpretatie" van, maar het wordt als "citaat" gebracht.
[b] De bewering kraamt trouwens betekenisloze onzin uit. Is de conclusie dan dat de ezel, die immers geen mens is, uit vrijheid en uit eigen wil handelt?
[c] Ik heb in mijn eerdere blog laten zien dat Spinoza door de manier waarop hij reageert, de wijze waarop Buridanus met de ezelmetafoor belachelijk werd gemaakt op zijn beurt weer belachelijk maakt, maar dat was aan jou niet besteed.

Weer de zoveelste aanwijzing van klakkeloos overnemen van iest "interessants" dat bovendien in een onbegrijpelijke zin is weergegeven. Als je Spinoza zelf leest (zie hierboven) dan begrijp je pas wat bedoeld wordt. In elke krant staan er dagelijks wel een paar van dit soort fouten. Het vervelende is dat ze alleen door deskundigen worden opgemerkt. Die gaan dan soms een ingezonden brief schrijven die vervolgens niet wordt geplaatst, want het gaat immers maar om een illustratief zijpaadje.

De vergelijking van de hongerige en dorstige ezel gaat hier trouwens ook niet op, want Griekenland is wel hongerig en dorstig, maar voedsel en water zijn in dit geval vergiftigd en vol azijn, de dood treedt net niet in maar wordt uitgesteld in langdurig lijden.

Bovendien kan Grekenland kiezen voor beide: èn hervormingen èn bezuinigen.