"Spinoza on Politics" - een stilgehouden statement

Op 5 augustus 2015 is dit boek verschenen:

Daniel Frank & Jason Waller, Spinoza on Politics [Routledge Philosophy Guidebook to -]. London and New York: Routledge, 2016 [2015] books.google

Merkwaardig dat de uitgever in het colofon 2016 als jaar van verschijnen meldt. Dit soort marketingtrucs om een boek langer houdbaar te houden, doet de waarheid enig geweld aan, maar dat kunnen we de auteurs niet euvel duiden. Zij schreven een nuttig en waardevol boek, hetgeen ik hoop hier – ondanks enige kritiek – in deze bespreking duidelijk te maken.

Nog een opmerking over de uitgever die op de achterflap en de openingspagina van het boek meedeelt: “The first guidebook to Spinoza’s political writings.” Over of die claim  waar gemaakt kan worden, zal ik het nog hebben. Hier eerst de inhoud:

Table Of Contents
Preface
1. The Theological-Political Problem
2. Naturalism, Right, and Power
3. The State of Nature and the Origins of Civil Society
4. Critique of Traditional Biblical Religion
5. The Universal Religion
6. Toleration
7. Democratic Theory.
Index

Ik heb het boek (boekje van 152 bladzijden tekst) van de week met plezier en met vrucht gelezen en ervoer het als een heel bruikbare en waardevolle inleiding in het politieke denken van Spinoza, zoals hij dat in de TTP, de TP én de Ethica biedt. De toelichting erop is zeer helder en prettig leesbaar.

De auteurs kozen, zoals uit de hoofdstukindeling al blijkt, voor een thematische opzet. Ze behandelen de genoemde werken niet apart, zoals b.v. Balibar en Saar wel deden. Het voordeel van die aanpak is, dat de consistentie van Spinoza duidelijk boven komt drijven, maar het nadeel kán zijn dat accentverschillen en eventuele gedachtenveranderingen in de loop der tijd buiten beeld blijven. Dat nadeel lijkt me overigens niet groot. Zo komt bijvoorbeeld het feit dat Spinoza het in de TTP wel, maar in de TP niet meer over een sociaal contact heeft, op zich niet aan de orde. Maar door het accent dat de auteurs op Spinoza’s behandeling leggen, blijft die continuïteit: Spinoza’s zienswijze is een omkering van die van Hobbes. Bij Spinoza is er geen sprake van vrijheid in de natuurlijke staat (waardoor een vrijheid beperkende staatsmacht gelegitimeerd moet worden), maar is er in die (hypothetische) natuurlijke toestand juist alleen maar beperking en slavernij en is de staat er juist voor om in gebondenheid vrijheid te bieden (wat daarmee tegelijk de rechtvaardiging van de staat is). Ik vind dat een sterke toelichting.

Een didactisch sterke zet waardoor het bijzondere van Spinoza goed overkomt, is het feit dat ze door het hele boek heen zijn politieke leer plaatsen tegenover - wat zij noemen – het Christendom Model. In het eerste hoofdstuk, The Theological-Political Problem, geven ze een samenvattende geschiedenis op hoofdlijnen van de verhouding tussen kerk en staat in de westerse geschiedenis die eeuwenlang standhield, maar hoe daar problemen in ontstonden door de diversiteit aan godsdiensten die er door de Reformatie ontstond, de godsdienstoorlogen die ontstonden en de nieuwe problemen die gepaard gingen met de door het Verdrag van Westfalen gekozen oplossing die dergelijke conflicten beoogde tegen te gaan, maar juist bevorderde. Spinoza’s politieke theorie zien de auteurs als beoogd alternatief voor dat Christendom Model.

In het 2e hoofdstuk, Naturalism, Right, and Power, komt aan de orde hoe er voor Spinoza glashelder geen sprake kan zijn van een alleen voor mensen geldende in de natuur te ontwaren morele natuurlijke wet. Dat beoogde Spinoza met zijn gelijkstelling van recht en macht aan te geven. In de voorstatelijke situatie kan van alles waartoe individuen in staat zijn en nodig vinden om te doen voor hun behoud, van niets gezegd worden dat het niet mag, want er bestaat in de natuur voor Spinoza niet zo’n wet. De auteurs hebben moeite om van ‘gelijkstelling’ van recht aan macht te spreken, alsof het dan zou lijken dat via machtsuitoefening recht zou worden geschapen. Ze hebben er gelijk in om aan Spinoza niet een stelling als “uit macht volgt recht” toe te schrijven. Uit natuurlijk handelen waartoe individuen in staat zijn, ontstaan uiteraard geen verplichtingen voor anderen: die zijn ook ‘gerechtigd’ om te doen waartoe ze in staat zijn. De equivalentie van recht met macht bekent niet meer dan een uitdrukking van Spinoza’s naturalisme, n.l. dat alles in de natuur aan dezelfde wetten onderhevig zijn en dat er voor mensen geen aparte (morele) wetten in de natuur te vinden zijn. Dat alles behandelen de auteurs m.i. voortreffelijk (en ze zouden zich wat mij betreft beter niet tegen de identificatie van recht en macht kunnen verzetten, zoals ze doen).

Ik zeg het nog eens: de auteurs hebben zich duidelijk te doel gesteld Spinoza’s politieke denken zo helder mogelijk te presenteren en niet met hem te polemiseren. Ze zien Spinoza als “a political philosopher of the forst rank”[..] “who anticipates by over a century the democratic trends of the eighteenth-century French Enlightenment.:  (xii). “It is our view that Spinoza provides an innovative and comprehensive solution tot he central political and religious problems facing early Europe. He is the first important author to argue stenuously for a secular, liberal, and democratic state.” (p. 11)

Hier en daar geven ze wel eens aan dat Spinoza in een bepaald onderwerp z’n punt niet voldoende duidelijk maakt of beargumenteert, maar i.h.a. zijn ze charitabele lezers van Spinoza. Het lukt hen zelfs redelijk goed om in hoofdstuk 5, The Universal Religion, toe te lichten hoe Spinoza (“als atheïst”) met z’n eigen metafysische godsleer toch zelf achter de door hem verwoorde zeven geloofsartikelen van zijn ‘universele religie’ kan staan. Dat dit voor elke atheïst, die geen Spinozist is, ook zou gelden, kunnen ze m.i. niet waar maken.

Ze typeren Spinoza’s politieke theorie als iets tussen het liberalisme en z’n sociale contracttheorie en het klassieke republikanisme, als een “Liberal Republicanism”: met een positieve rol voor de staat in het stimuleren van bepaalde liberale deugden, maar minder dan in het republikanisme, n.l. alleen die welke nodig zijn voor een pluralistische en democratisch functionerende staat.

Uitvoerig stellen ze in Hoofdstuk 4, Critique of Traditional Biblical Religion, Spinoza’s behandeling van profetie, wonderen en hermeneutiek van de Bijbel aan de orde, meer dan je wellicht in een boek over zijn politieke theorieën zou verwachten. Het is het langste hoofdstuk, waarin de auteurs goed de onlosmakelijke verwevenheid laten zien tussen politiek en religie en hoe een revisie van godsdienst en de verhouding ervan tot de staat uiterst noodzakelijk is.

In hoofdstuk 6, Toleration, krijgen we vooral een goed overzicht van wat Spinoza met "vrijheid van denken en spreken" bedoelde; met name de grenzen die hij aan het openlijk spreken stelde, zetten ze duidelijk neer.  

Mij hebben ze in hoofdstuk 7, Democratic Theory, aardig kunnen doen inzien hoe Spinoza tot z’n overtuiging kon komen dat een groot aantal passionele en irrationele mensen in een democratische werkwijze tot rationele beslissingen kunnen komen. Ik heb dit altijd een moeilijk en weinig geloofwaardig deel van zijn politieke theorie gevonden, maar deze auteurs hebben door hun systematische en zorgvuldige behandeling mij kunnen bekeren.
Kortom, ze bieden met dit knap opgezette en hun zorgvuldige gedegen uitleg van Spinoza’s argumentaties een zeer waardevolle handleiding in Spinoza’s politieke filosofie.

Door de keuze voor een leerboekachtige opzet is goed te begrijpen dat ze geen discussies aangaan met secundaire literatuur. Ze geven geen voetnoten en volstaan met een korte opsomming voor “Further Reading” aan het eind van elk hoofdstuk. Daar worden alleen nuttige Angelsaksische werken vermeld. Ze blijven dicht bij Spinoza’s tekst, maar moeten zichzelf uiteraard wel een weg hebben gekapt door veel secundaire literatuur.

Ideologisch getinte bibliografie?
Verder is er uiteraard een bibliografie en daarin valt op dat -- op werken van Matheron na - geen uit Frankrijk afkomstige boeken worden genoemd van de – overwegend – marxistische scholars die het politieke van Spinoza op de kaart hebben gezet: geen Althusser, geen Deleuze, geen Machery (op ’n artikel na), geen Negri (binnen een jaar uit het Italiaans in het Frans vertaald) en geen Balibar! Dit is duidelijk niet toevallig, maar een ideologische keuze. Met name dat het meest systematische boekje, dat van Etienne Balibar, Spinoza and Politics (1998, oorspr. 1985) niet in de bibliografie is opgenomen, acht ik zeer opmerkelijk. Een slappe manier om vol te kunnen houden dat dit het eerste guidebook zou zijn?

En de multitudo?
Nog opmerkelijker is dat het begrip ‘multitudo’ dat door de meeste Franse auteurs als hét politieke begrip bij Spinoza was omarmd (en tot grote hoogte was misvormd, door Negri vooral) in dit boekje helemaal niet voorkomt! Wat Spinoza over de menigte of massa dacht wordt hier (van de weeromstuit?) totaal niet behandeld. Ook in de Index komt dus ‘multitude’ niet voor.

Ik zeg niet dat ik dit erg mis en dát de tamelijk marginale uitspraken over de menigte (dat je bang voor moet zijn voor een menigte die niets vreest) ontbreken, vind ik op zich niet zo’n misser. Maar ik mis wel een verantwoording in de inleiding of ergens in het boek. Het is mij duidelijk dat hier een ideologische keuze is gemaakt, echter: er wordt met het weglaten een stilgehouden statement mee gemaakt. Dat doet toch enigszins afbreuk aan een nóg grotere waarde die het boekje zou hebben gehad als wel een paar paragrafen aan de gemaakte keuze waren gewijd. Die moed lijkt de auteurs ontbroken te hebben of ze zijn wel erg hautain geweest in het menen achteloos voorbij te gaan aan deze sterke stroming in de explicatie van Spinoza. Toch is dit wat mij betreft slechts een randbemerking.

Wat we in handen kregen is een zeer waardevol boekje dat op een haast fenomenologische wijze helemaal teruggaat naar Spinoza zelf – deze nog altijd waardevolle politieke denker bij uitstek krijgen we hier op een uiterst heldere en overtuigende wijze voorgeschoteld.

Hieronder haal ik ter illustratie de inleiding op het hoofdstuk Democratie via books.google naar binnen met de aanbeveling die als een specimen van hun aanpak te lezen.