Spinoza in beeld
Peter en René van der Krogt hebben een website waarop ze afbeeldingen van én gegevens over standbeelden en gedenktekens plaatsen. [hier]
Ik ben zo vrij daarvan de Spinoza-beelden hier over te nemen.
Te Den Haag, Paviljoensgracht
Bronzen beeld van een zittende Spinoza, geplaats op een marmeren voetstuk met daarop de tekst: SPINOZA
Het beeld is gesigneerd f. hexamer, en thiebaut freres fond. Het voetstuk is gesigneerd kessel & röhl | berlin
Opmerkingen van Peter & René van der Krogt
"In 1880 werd, na jaren van geharrewar, een standbeeld van Spinoza onthuld aan de Paviljoensgracht in Den Haag, vlak tegenover het huis waar de wijsgeer ruim 200 jaar tevoren was overleden. Zelfs de minister van binnenlandse zaken was erbij aanwezig. Deze erkenning was opmerkelijk voor een filosoof wiens denkbeelden vanaf zijn dood gewoonlijk als atheïstisch of subversief waren beschouwd."
Ditzelfde beeld in andere belichting en vanuit iets andere standpunten van de site despinoza.nl
[foto van hier]
Tijdens de herdenking van de 200e sterdag van Spinoza op 21 febr. 1877 werd in Den Haag een hoeksteen gelegd voor een Spinozamonument, voor de oprichting waarvan vanaf toen werd geijverd. De Franse gastspreker Ernest Renan eindigde zijn toespraak met deze woorden (hier is op p.781 de vertaling in het Engels te vinden):
"Wee de voorbijganger die iets kwetsends zegt tegen deze vriendelijke en in gedachten verzonken figuur. Hij zal gestraft worden zoals alle vulgaire mensen gestraft worden door hun eigen vulgariteit en hun onmacht om goddelijke dingen te verstaan. Vanaf zijn granieten voetstuk leert hij ons over de manieren het geluk te bereiken die hij vond; en in de komende eeuwen zullen cultureel gevormde mensen die voorbij komen langs de Paviljoengracht tot zichzelf zeggen: “hier was het wellicht dat God het meest van dichtbij is gezien."
[foto van hier]
[van hier]
Foto: Leon Kuunders [van despinoza.nl] of Michael Barker
Foto: Johannes van Assem [in NRC 2 juni 2008]
[foto van hier]
[foto van hier]
Onderstaand citaat geeft een beeld van de historisch-culturele betekenis van de plaatsing van dit Spinoza-beeld:
“In zijn levensbeschouwing oriënteerde Van Vloten zich op de joodse filosoof Baruch de Spinoza, die hij herdacht als de blijde boodschapper der mondige mensheid. Van Vloten was voorstander van een humanistische wijsbegeerte, waarin vrije en mondige mensen centraal stonden. Hij geloofde in de opvoedbaarheid van de mens tot mondige staatsburgers binnen de context van een zelfstandige Nederlandse staat. Vanuit deze visie interpreteerde hij de geschiedenis als een langzame vooruitgang in deze richting, als een proces dat in de zestiende eeuw was begonnen met de afwerping van het Spaanse juk. Dat dit liberale humanisme van Van Vloten één van die nieuwe stromingen was binnen de Nederlandse cultuur, naast bijvoorbeeld katholicisme en calvinisme, kwam misschien het duidelijks tot uitdrukking in het feit dat ook de spinozisten ijverden voor een eigen standbeeld. Een standbeeld dat recht zou zoen aan hun rol in de vaderlandse cultuur. Het maakt eens te meer duidelijk dat standbeelden een cruciale rol speelden in de vorming van de Nederlandse natie. De verschillende ‘nationale’ standbeelden waren even zovele nationale identificatiepunten voor de verschillende levensbeschouwelijke stromingen die Nederland rijk was. Het standbeeld voor Baruch de Spinoza werd op 14 september 1880 onthuld in Den Haag, met een redevoering van Johannes van Vloten zelf [voetnoot; rede getiteld: de blijde boodschapper der mondige mensheid]. Het nationale van deze gebeurtenis kwam onder meer tot uiting in de aanwezigheid van de Minister van Binnenlandse Zaken en van de adjudant van prins Alexander.”[Uit: Katholieke identiteit en historisch bewustzijn: W.J.F. Nuyens (1823-1894) en zijn ‘nationale’ geschiedschrijving, door Albert van der Zeijden, Uitgeverij Verloren, 2002, p. 264]
Er zal iets waars zitten in bovenstaande schets. Maar ook is het waar dat vanuit de rest van de wereld vele bijdragen werden geschonken voor de totstandkoming van dit monument., zodat het ook iets internationalistisch heeft.
Op 24 november 2008 werd op de Zwanenburgerwal in Amsterdam dit Spinoza Monument van Nicolas Dings onthuld. Foto Branko Collin op Flickr.com
[van wikipedia]
Spinozabeeldje door Eugène Lacomblé, ca 1877-78. Ongebakken klei, 26,5 cm Rijksmuseum Amsterdam (aangetroffen in T.Filosofie, Spinozaspecial jg 9, nr 6 dec./jan. 1999/2000)
Marmeren Spinozabeeld van de Russische beeldhouwer Mark Antokolski (1882). [Van wiki]
Nog een foto van het Spinozabeeld van Mark Antokolski in het Staatsmuseum te Sint Petersburg (foto Frank Mertens)
Hetzelfde beeld, zoals afgebeeld in het boek van Ernst Altkirch, Spinoza im porträt, Jena, 1913 [Van hier]
Spinoza-buste van Georg Wienbrack, zoals afgebeeld in het boek van Ernst Altkirch, Spinoza im porträt, Jena, 1913 [Van hier]
Hier gevonden, met bijschrift: Benedict Spinoza Library of Congress LC-USZ62 75337
Spinozabuste van A. Micheli - Blackened plaster bust, height 18 including the pedestal, 1879 [van hier]
Dit reliëfportret van Spinoza is gemaakt door de beroemde Amsterdamse beeldhouwer Lambertus Zijl. Het is gemaakt in 1893-94 in hardsteen, 48 x 47 cm, voor “De Algemeene” en momenteel in bezit van het Centrum voor Wiskunde en Informatie (Cwi) in Amsterdam. [Hier een blog met méér informatie]
Het volgende bronzen beeld uit 1909 van Joseph Mendes da Costa (1863-1939) bevindt zich in het Rijksmuseum Kröller-Müller te Otterlo. Het werd in opdracht van ‘Kunstpaus’ H. P. Bremmer (1871 – 1956) gemaakt (zie hier). Het is incl. de bronzen basis 33 cm. hoog. De inscriptie voor: BEATITUDO, achter: BARUCH DE SPINOZA. Het beeldje is gesigneerd en er is ingegoten FONDRIE NATLE DES BRONZES J. PETERMANN ST GILLES-BRUXELLE. 
Bij dit beeld hoort een aardige anecdote, verteld door een zekere Jolie die hem op 17 februari 2007 hier als reactie op een blog plaatste | "Toen ik me in mijn studie verdiepte in Mendes da Costa, trof ik ergens de anecdote dat Mendes da Costa op weg van sjoel naar huis een man achtervolgde die volgens hem precies op Spinoza leek: Mendes da Costa had op dat moment net de portretten van Spinoza bestudeerd, om het genoemde beeld te maken.
Wat bleek, de man die hij achtervolgde omdat hij op Spinoza zou lijken, bleek een direct familielid van Spinoza."
Hierboven de Spinozabuste die de Duitse beeldhouwer Alfred Heinrich Hüttenbach vervaardigde en die op 17 mei 1931 aan de Stichting Domus Spinozana werd overgedragen (fotograaf onbekend). De buste werd in het tuintje van het Haagse Spinozahuis op een voetstuk geplaatst, dat opgetrokken werd uit oude tegels die in dat Haagse Spinozahuis gevonden waren.
Hüttenbach zou zich hebben laten inspireren door het aan Hendrik van der Spyck toegeschreven Spinoza-portretje (dat in het bezit is van het Koninklijk Huis). [Zie méér in dit blog]
Spinozabeeld van J.A. Rädecker uit 1944 (brons, 50 x 25 x 17 cm.). Rädecker las Spinoza en boetseerde diens portret. Van Eyck kocht daarvan een afgietsel en schreef er een gedicht over. (Zie hier dit gedicht)
Bovenstaande drie foto's van het Spinozabeeld van J.A. Rädecker gemaakt door Stan Verdult in het Spinozalyceum te Amsterdam op 20 febr. 2010.
Te Voorburg (gem. Leidschendam-Voorburg) Park 't Loo (Spinozalaan) 
Natuurstenen standbeeld, met aan de zijkant de tekst:
benedictus
de spinoza
r roth
1964
[deze foto van hier]
[van Mary Berkhout, hier]
Te Rijnsburg (gem. Katwijk), Vliet / Rapenburg 
Bronzen standbeeld op voetstuk. Het beeld is gesigneerd "gerard | brouwer"
Op het voetstuk een bordje met de tekst:
spinoza
Aangeboden door de
rabobank
[van hier]
Peter & René van der Krogt hebben nog niet het Spinozabeeld bij het Spinoza Lyceum, Peter van Anrooystr. 8 te Amsterdam.
Wel vermelden ze dat het uit 1960 van Hildo Krop is.
Ik maakte van dit marmeren beeld op 15 maart 2008 deze foto
Spinozabeeld op plein bij Ralli Museum in Caesarea in Israel [van hier]
van hier
[van hier]
Er is de buste van Spinoza, gemaakt door O. Wenckebach; bevindt zich bij het Spinozahuis in Rijnsburg. [Foto Theo van der Werf in Spinozanummer T.v.Filosofie jrg 9 nr 6, dec./jan. 1999/2000]
De volgende foto van Wenckebach's Spinozabuste maakte Stan Verdult tijdens een excursie op 23 augustus 2009 (zie daarover dit blog)
Spinoza kleisculptuur van Rudolf Saudek (onbekend uit welk jaar)
Op 23 januari 2009 foto gemaakt van dit beeld dat ik voor het eerst op 30 juni 2008 had gezien op de Spinoza-tentoonstelling Libertas Philosophandi in de Bibliotheca Philosophica Hermetica. Deze buste van Spinoza is vervaardigd door kunstenares Hannah van Munster (1992) naar het portret van Spinoza in de Opera Posthuma. Het behoort tot de collectie van Antiquariaat Spinoza.
Op het terras van het JHM Zomercafé (de binnenplaats van de Academie voor Bouwkunst, tegenover het Joods Historisch Museum), staat tijdelijk een beeld tentoongesteld van filosoof Baruch de Spinoza. Deze joodse filosoof stond afgebeeld op het duizendguldenbiljet. Beeldhouwer Yair Aschkenasy verwijst met zijn beeld van Spinoza naar dit icoon. [Van website JHM)
Om een idee te geven van de afmeting zie de volgende
[foto van hier]
Voor de volledigheid moet ook het beeldje vermeld worden dat aan de prijswinnaars overhandigd wordt bij de uitreiking van de jaarlijkse spinozapemies. Een foto van deze beeldjes met olijke uitstraling is niet op de site van de uitreiker NWO te vinden, maar trof ik hier aan (waar hij overigens alweer verdwenen is).
Vrijdag 4 juli 2008 ontving ik van NWO afdeling Voorlichting en Communicatie de volgende twee afbeeldingen en informatie:
Het beeldje is gemaakt door kunstenaar Richard de Vrijer uit Delft.
Portretbeeld van Spinoza, gemaakt door Roy Greve (46 hoog, 37 cm breed en 20 cm diep). De opzet is om er in 2009 9 afgietsels van te maken. [Zie hier méér informatie]
In het boek van W.G. van der Tak, Spinoza, vrij naar Léon Brunschvicg, Kruseman, 's-Gravenhage, z.j. (1931)
Legpenning, in 1927 - bij de herdenking van de 250e sterfdag van Spinoza - uitgegeven door de Vereniging Het Spinozahuis.
Model van medailleur J.C. Wienecke, geslagen in zilver en brons.
[Boven en onder] Spinozaherinneringspenning, geslagen in 1932 door de firma Kon. Begeer te Voorschoten in samenwerking met de Franse munt naar ontwerpen van de Franse stempelsnijder P. Turen ter gelegenheid van de 300e geboortedag van Spinoza.
Herdenkingspenning bij 300e sterfdag van Baruch de Spinoza (1977). Door Loeki Metz. Voorzijde portret van Spinoza naar rechts. Achterzijde in driehoek Spinoza gezeten achter een bureau met wetenschappelijke attributen. Daaromheen begrippen uit zijn 'Ethica'. Brons gegoten 106-108 mm - 880 gram. [van hier; aldaar echter alweer verdwenen]
Penning van Spinoza, in 1979 in koper gemaakt door Charlotte Engels in een oplage van 100 stuks voor CFM (Club Français de la Médaille) . Diameter: 79mm (±3") gewicht: 240gr (±9oz) Edge/Relief: 6mm
Inscriptie achterzijde DEUS SIVE NATURA (God of natuur)
Charlotte Engels (b. Luxembourg), painter, sculptor and medallist, studied at École nationale supérieure des Beaux Arts in Paris under the sculptor Niclausse. [hier voor €160 of hier voor €99]
[Boedapest, van hier]
In het boek van Theun de Vries, 'Spinoza, beeldenstormer en wereldbouwer' (1972), trof ik deze beeltenis aan met bijschrift: "Spinoza's graf achter de Nieuwe Kerk in Den Haag, in 1970 door de staat Israel geschonken. Gebeeldhouwde kop van Johan G. Wertheim"
Detailfoto van Stan Verdult op 23 augustus 2009
[Deze fraaie foto is van hier waarbij ook deze tekst:
Den Haag Op 25 februari 1677 begeleidden zes karossen en een groot aantal aanzienlijken het stoffelijk overschot naar de Nieuwe Kerk aan het Spuy waar het, niet ver van het graf van Jan de Witt, werd bijgezet. ‘Terra hic Benedicti de Spinoza in Ecclesia Nova olim sepulti ossa tegit’ hebben zijn vereerders tweehonderdvijftig jaar later op een grafsteen achter de kerk laten beitelen: ‘Deze aarde dekt het gebeente van Benedictus de Spinoza, oudtijds in de Nieuwe Kerk begraven.’ Uitgesloten uit de Joodse gemeenschap in Amsterdam vanwege zijn rationalistische opstelling en zijn verdediging van het liberalisme, mocht hij niet begraven worden op de joodse begraafplaats
www.dbnl.org/tekst/rome002erfl01_01/rome002erfl01_01_0019...
Op de site van bovenstaande foto is nog de volgende reactie geplaatst door de secretaris van de Vereniging Het Spinozahuis:
"De wereldberoemde filosoof De Spinoza werd in 1677 in de Nieuwe Kerk begraven, maar na enkele jaren is het graf geruimd en zijn z’n stoffelijke resten verspreid over het terrein achter de kerk. De exacte plaats is onbekend. In 1927 is op een willekeurige plek een liggende herdenkingssteen onthuld en in 1956 een staande. In de jaren ’80 werd het monument ook al gebruikt als parkeerplaats, met als gevolg diepe spleten. De gemeente Den Haag heeft de steen toen gerestaureerd.
Voorschoten, Th. van der Werf (Ver. Het Spinozahuis)"
Huis in Den Haag aan de Paviljoensgracht 72-74, waar Spinoza van 1670-1677 woonde en van waaruit hij naar de Nieuwe Kerk werd gebracht om er te worden begraven. (foto huis van hier)
De Vereniging Het Spinozahuis* heeft er een studiezaal en bibliotheek ingericht waar men, na afspraak (tel. 070-3463123), zowel tekstuitgaven als studies vanaf de negentiende eeuw over Spinoza kan raadplegen.
*) Is niet 'Domus Spinozana'; dat was een vroegere concurrerende (meer mystiek georiëenteerde) vereniging die in Den Haag gevestigd was (zie inleiding H.G. Hubbeling op Briefwisseling, p. 38)
Tussen 1e en 2e verdieping deze steen met: "Hier woonde Spinoza 1671-1677"
Bij de voordeur deze plaquette, kennelijk aangebracht bij gelegenheid van de herinnering aan zijn 300 sterfdag.
[foto van hier]
De Nieuwe Kerk, 's-Gravenhage
[foto van hier] Achter de kerk ligt het graf van Spinoza.
){kind=link}
Reageren