Spinoza-excursie 2014 [5] Spinoza in Voorburg

De volgende halteplaats van de Spinoza-excursie was Voorburg, waar Spinoza van ca 1663 tot eind 1669 bij de schilder Tydeman woonde. Bekend is dat hij in de Kerkstraat heeft gewoond en vervolgens met Tydeman meeverhuisde naar de Herenstraat, maar in welk pand precies is tot heden niet bekend. We kwamen echter voor een verrassing te staan. Daarover zo dadelijk.

We begonnen bij Hofwijck, de buitenplaats van de Huygens. De reisleider wilde ons door langs deVliet te lopen laten merken hoe dichtbij het was en hoe vlot Spinoza bij Christaan Huygens was. Hij moet meermalen op Hofwijck geweest zijn. Vanwege het grote viadukt voor trein en autoverkeer was die route niet precies na te lopen, maar we kregen toch een goede indruk.

 


Het in 1632 gebouwde stadhuis van Voorburg. Spinoza zal, als hij hier moest zijn of er langs liep, zich wel gerealiseerd hebben dat dit gebouw en hijzelf van hetzelfde jaar waren.

Enige foto's van de Kerkstraat.

 

Daar links op Kerkstraat 6 bevindt zich Restaurant Le Barquichon. De eigenaresse, mevrouw Ellen Kuijs, die wel zag hoe wij daar nieuwsgierig aan het rondkijken waren en vroeg wat wij zochten, vertelde ons toen we zeiden dat voor Spinoza kwamen, dat hij precies in dat huis gewoond had. En ze haalde er een boekje over Voorburg bij, waarin inderdaad stond dat Spinoza daar en in het huis in de Herenstraat, waarin nu apotheek Huygens gevestigd is, gewoond had. Wij vermoedden dat die auteur dat maar verzonnen had. Ik ga echter proberen te achterhalen of er evidente bewijzen zijn die deze bewering staven. Die informatie is tot heden nog niet rondgegaan in Spinoza-kringen.

  [Hier zou Spinoza dus gewoond hebben - voor wie het geloven wil]

Van de andere kant, de Kerkstraat in de omgekeerde richting. Of de kerk aan het eind die was waarmee Spinoza te maken kreeg, hebben we niet uitgezocht - hij lijkt mij van latere tijd.

De Kerkstraat loopt door in deze straat die daar haaks op staat.  

 

 

De Huygens Apotheek in de Herenstraat nr 56 met aan de frontbalk links een medaillon van Christiaan Huygens en rechts van Benedictus de Spinoza. Deze zijn op verzoek van de apotheker in 1978 vervaardigd door Marian Gobius.
[Op de website van de apotheek is hierover niets te vinden!]

We kwamen alleen voor Spinoza, dus hier alleen twee opnamen van 'zijn' medaillon:


        Spinoza-medaillon vervaardigd door Marian Gobius in 1978.

 

Reacties

Beste Stan, leuk verslag van jullie excursie, met mooie foto's. Ik wil iets toevoegen over het huis van Spinoza aan de Kerkstraat in Voorburg .
Ik schreef er over in 'Spinoza op de Haagse Trekvliet': "De plaats van het huis wordt wel aangeduid als Kerkstraat 6, beter gezegd aan het begin van de Kerkstraat. Secondaire bronnen noemen Tydeman’s huis (aan) ‘De Poort’." Ik had me uitvoerig laten voorlichten en heb er veel tijd aan besteed om tot deze korte neutrale beschrijving te kunnen komen.
Niet alles wat gedrukt is, hoeft waar te zijn. Dat geldt dus ook voor het boekje waarin het huis van Tydeman aan de Kerkstraat wordt genoemd. Dat geldt ook voor het huis aan deHerenstraat in Voorburg.

Ik kan het vergelijken met Hansje Brinker die met zijn vinger in een gat in de dijk een vrijwel zekere overstroming van Nederland heeft weten te verhoeden. Daarbij is de dappere knul helaas verkleumd en gestorven, zo staat er in een Amerikaans jeugdboek. Omdat Amerikaanse toeristen er steeds naar vroegen, hebben wij tegen een dijk in Spaarndam een bronzen standbeeld voor Hansje neergezet. Daar kunnen de Amerikanen dan met de bus naar toe en kijken ze eerbiedig naar de precieze plaats waar de jonge held zijn leven heeft gelaten.

Op dit moment vind ik verder bronnenonderzoek naar het huis van Tydeman zinloos. Je kunt beter je ogen goed de kost geven in de Kerkstraat van Voorburg, of zelfs in oude straatjes in een andere stad in Nederland. Eenvoudige mensen woonden vroeger anders dan nu - heel dicht op elkaar, eerder door een poortje langs een achterommetje naar een achterhuisje dan achter een strakke gevel met zicht op de straat. Binnen die huisjes werden kamertjes verhuurd en weer onderverhuurd, er werd iets tussen geprutst of samengevoegd zonder verordening of registratie. Een gevel aan de straatzijde betekende dat je belasting moest betalen. Huisnummers bestonden nog niet. De plaatselijke overheid maakte zich wel zorgen over brandveiligheid en besmettelijke ziekten achter die poortjes, en natuurlijk over de belastingheffing aan de straat.

Dat hele straatbeeld bestaat vandaag niet meer. Je ziet soms nog restanten van afgesloten poortjes, een enkel gangetje met links of rechts vermoedelijk samengevoegde pandjes. Voorgevels zijn doorgetrokken over het gangetje heen of opnieuw opgetrokken na samenvoeging van twee panden. Maar wij kijken met onze ogen die gewend zijn aan strakke straten en doorzonwoningen in Vinex-wijken met postcodes, wij hebben het beeld van die mooie gevel aan de Paviljoensgracht in Den Haag en willen graag weten precies! waar Spinoza in Voorburg heeft gewoond.

Vandaar dat ik heb voorgesteld om een heel ander pand, namelijk het 19e eeuwse brugwachtershuisje aan de Kerkstraat, aan te wijzen als "Spinozahuisje" in Voorburg. Dat is functioneel en je weet zeker dat je niet met twijfelachtige of apert onjuiste beelden over Spinoza naar huis gaat.

Wil je wel graag een beeld van het huis van Spinoza in Voorburg, dan zou je kunnen denken aan het straatje van Vermeer (in Delft). "Er bestaat geen zekerheid over de locatie waar dit uitzicht eventueel heeft bestaan", zegt Wikipedia. Een compleet straatje verdwenen...!
https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/SK-A-2860

Wim,
Dank voor je reactie en je uitvoerige informatie over hoe er in de 17e eeuw gewoond werd.
Wat je voorstel betreft om het brugwachtershuisje aan de Kerkstraat als "Spinozahuis" te benoemen: ik heb het op afbeeldingen op internet gezien en zie eigenlijk geen aanleiding waarom je daaraan de naam van Spinoza zou verbinden. Niet zo'n goed idee, lijkt me.

Wim,
Hoe groot was Voorburg in Spinoza's tijd? Veel oude dorpskernen hebben een Kerkstraat omdat die uitliep op een kerk, een Heerenstraat, omdat er notabelen woonden, en een Brugstraat, omdat die naar de brug en de overkant liep. Daarmee hield het ook meestal op. Als Tydeman van de Kerkstraat naar de Herenstraat verhuisde, dan is hij waarschijnlijk in beteren doen geraakt. Maar dan vraag je je af waarom hij nog een kostganger als Spinoza nodig had voor zijn levensonderhoud. Vriendschap? Wellicht, want Tydeman schijnt een vrijdenker geweest te zijn, die zich verzette tegen de komst van een orthodoxe dominee in Voorburg, en die zich daarmee de woede van de orthodoxen op de hals haalde die hem verweten een afvallige jood en atheïst als kostganger te hebben.

Adrie,
De gegevens over het ambacht Voorburg zijn schaars en luiden als volgt: Omvang volgens de ‘Informacie’ van 1514: 600 morgen (ca. 510, ha., d.w.z. de bebouwde kom inclusief de bij het ambacht behorende polders); inwonertal volgens Register van alle familieen uit 1674; (extrapolatie haardsteden belasting) 1417 personen, bron: ‘Demografie, De ontwikkeling van Voorburg vanaf de late Middeleeuwen tot het einde van de 20e eeuw’, Kroniek van Voorburg, dl. 8, 1989, 38-44. Dat Daniel Tydeman met zijn kostganger Spinoza een ander huurhuis betrok omdat hij in betere doen was geraakt, daarover ontbreekt het totaal aan bronnen. Dus puur speculatie. Tydeman was meester schilder, een vak dat eeuwenlang gecombineerd werd met glazenmaker. Zijn onderhuurder Spinoza maakte lenzen en zal wel van Tydeman's werkplaats gebruik hebben gemaakt. In een van de brieven van Christiaan Huygens staat b.v. dat hij voor zijn lenzen gebruik maakte van 'de Jood (Spinoza) in Voorburg'

Stan, nog even over dat brugwachtershuisje bij de Kerkbrug. Het was mijn bescheiden suggestie voor een minimaal pandje. Ik ruil het graag in voor ieder ander pand in Voorburg dat het waard is om Spinozahuis(je) genoemd te worden, inclusief een gerede kans dat het ook gerealiseerd wordt.

Ist nicht die Moral, insofern sie auf Bekämpfung der sinnlichen Neigung beruht, selbst wollüstig, echter Eudämonismus?