Spinoza en de harmonie der sferen ["Harmony of the Spheres"]

Gisteren bracht ik een blog over de komende uitvoering door het VU-Kamerkoor van de composite waaraan Joep Franssens zeven jaar werkte: “Harmony of the Spheres” en omdat ik dat iets aparts vind (zo vaak wordt dat stuk immers niet uitgevoerd), houd ik tot medio mei die aankondiging bovenaan in beeld.

Het was voor mij aanleiding de CD van de opnamen ervan die in 2002 in Amsterdam en Tallinn gemaakt zijn, en waar ik vroeger al eens naar had omgezien maar die ik toen niet kon vinden, aan te schaffen. Dat kan heel eenvoudig bij de componist zelf (zie hier). Ik heb de CD inmiddels reeds driemaal opgezet en zeer genoten van de aparte sfeer die door de muziek wordt opgeroepen. En momenteel, terwijl ik dit blog type, luister ik naar de Missa Pange Lingua van Josquin Desprez waarvan het VU-Kamerkoor eveneens enige delen zal uitvoeren na de uitvoering van de Harmonie of the Spheres die ruim 1 uur in beslag neemt.

Kan dat allemaal wel samengaan? Samen met serieuze Spinoza-studie? Ja dat kan heel goed samengaan. Ook al maakte Spinoza in de appendix van het eerste deel van de Ethica enige denigrerende opmerkingen over “filosofen die zichzelf ervan hebben overtuigd dat de bewegingen van de hemellichamen een harmonie voortbrengen.” Hij ontregelt daar allerlei mythen en vooroordelen en schrijft:  

“Et quae denique aures movent, strepitum, sonum vel harmoniam edere dicuntur, quorum postremum homines adeo dementavit, ut Deum etiam harmonia delectari crederent. Nec desunt philosophi, qui sibi persuaserint motus coelestes harmonium componere. Quae omnia satis ostendunt unumquemque pro dispositione cerebri de rebus judicasse vel potius imaginationis affectiones pro rebus accepisse.” [En van iets ten slotte wat de oren beweegt, zeggen zij dat het ‘lawaai’ maakt, ‘een geluid’ geeft of ‘een harmonie’ doet horen. Die harmonie heeft de mensen zo van hun verstand beroofd, dat zij denken dat God er ook behagen in schept. Er zijn zelfs filosofen die zichzelf ervan hebben overtuigd dat de bewegingen van de hemellichamen een harmonie voortbrengen. Dit alles toont afdoende aan dat afhankelijk van de gesteldheid van zijn hersenen een ieder de dingen beoordeelt, of liever de aandoeningen van zijn verbeelding voor de dingen aanziet. Ethica I app. (Vert. Henri Krop)]

Spinoza wijst er ook op dat “een wijze geniet met mate smakelijk voedsel, aangename dranken, geuren ... en ontspant zich met muziek, spel, theater etc.” [E IV P45 s]

Je hoeft die uit de verbeelding voortkomende overtuiging over ruimteklanken niet meer te hebben. Wij geloven natuurlijk niet meer in de harmonie der sferen. Maar toch, maar toch…

… vinden we het prachtig dat Einstein kon zeggen: “I believe in Spinoza's God who reveals himself in the orderly harmony of what exists, not in a God who concerns himself with fates and actions of human beings.” [vet toegevoegd]

We weten dat een zekere mystieke, spirituele lezing van de Ethica altijd aanhangers heeft gevonden. En daar is, dunkt mij, niet echt wat mis mee – als het maar binnen enige grenzen en in zekere mate gebeurt. Iets van die hang naar spiritualiteit proef je bij Franssens en daar is niks mis mee. En het is immers juist dat we bij Spinoza aan het goede adres zijn om het te hebben over de harmonie tussen de wetten van de mathematica en de kosmos, over het ordelijk en harmonisch samengaan van denken en uitgebreidheid; over orde en harmonie van het kleine binnen de totaliteit van het geheel. Kortom over de eenheid, samenhang en harmonie van het hele universum. Zo is dus heel goed mogelijk dat een ‘harmonie der sferen’ op Spinoza betrokken wordt en dat Joep Franssens zich heeft laten inspireren om enige teksten uit de Ethica te verklanken.

Franssens: 'Ik ben sinds mijn achttiende al een enorme fan van Spinoza. In de Universiteitsbibliotheek van Groningen las ik de Ethica en ik dacht: 'Zo moet het zijn, zo zit de wereld in elkaar!' [Zie hier]

In het ruim een uur durende Harmony of the Spheres staat het lange middendeel van het begin tot eind in één toonsoort: Es groot. Het gaat daar over Spinoza’s definitie van God (in de vertaling uit het CD-boekje: “Ik begrijp dat God een absoluut oneindig Zijn is, dat is, een substantie bestaande uit een oneindigheid van hoedanigheden, waarvan elk een eeuwige en oneindige essentie uitdrukt.”. Die oneindigheid en eeuwigheid heeft hij zo willen uitdrukken.

De gebruikte teksten uit de Ethica
Rondom deze centrale tekst groepeerde hij de volgende teksten en het is duidelijk dat hij in kort bestek aldus een duidelijke boodschap van Spinoza samenstelde en zo een heel eigen optiek biedt op hoe we hier Harmony of the Spheres dienen te verstaan:

Harmony of the Spheres

[I] Hominibus apprime utile est consuetudines jungere seseque iis vinculis astringere, quibus aptius de se omnibus unum efficiant, et absolute ea agere, quae firmandis amicitiis inserviunt. [E IV Caput XII] [Het is mensen bovenal van belang onderling banden te smeden, en zich daardoor zodanig te verbinden, dat zij steeds meer samen één eenheid vormen, en absoluut die dingen te doen, die tot versterking van de vriendschap dienen.]

Animi tamen non armis, sed amore et generositate vincuntur. [E IV Caput XI] [Harten worden echter niet door wapens, maar door Liefde en Edelmoedigheid gewonnen.]

[II] Ea res libera dicitur, quae ex sola suae naturae necessitate existit et a se sola ad agendum determinatur; [E I Def VII] [ Vrij is datgene, wat alleen uit de noodzakelijkheid van zijn eigen natuur bestaat, en wat alleen uit zichzelf wil handelen]

[III] Per Deum intelligo ens absolute infinitum, hoc est substantiam constantem infinitis attributis, quorum unumquodque aeternam et infinitam essentiam exprimit. [E I Def VI] [Ik begrijp dat God een absoluut oneindig Zijn is, dat is, een substantie bestaande uit een oneindigheid van hoedanigheden, waarvan elk een eeuwige en oneindige essentie uitdrukt.]

[IV] Nos tum agere dico, cum aliquid in nobis aut extra nos fit, cujus adaequata sumus causa, hoc est (per defin. praeced.), cum ex nostra natura aliquid in nobis aut extra nos sequitur, quod per eandem solam potest clare et distincte intelligi. At contra nos pati dico, cum in nobis aliquid fit vel ex nostra natura aliquid sequitur, cujus nos non nisi partialis sumus causa. [E III Def II] [Ik zeg dat we handelen wanneer iets gebeurt, binnen of buiten ons, waarvan we de logische oorzaak zijn, dat is, als iets binnen of buiten ons volgt uit ons wezen, hetgeen duidelijk en afzonderlijk kan worden begrepen uitsluitend vanuit zichzelf. Echter, ik zeg dat we lijden wanneer in ons iets gebeurt, of iets volgt uit ons wezen, waar we slechts gedeeltelijk de oorzaak van zijn.]

[V] Quamvis igitur homines omnia plerumque ex sua libidine moderentur, ex eorum tamen communi societate multo plura commoda quam damna sequuntur. Quare satius est eorum injurias aequo animo ferre et studium iis adhibere, quae concordiae et amicitiae conciliandae inserviunt. E IV Caput XIV] [Hoewel mensen dus geneigd zijn om alles te organiseren vanuit hun eigen behoeften, zal een gemeenschappelijke band hen eerder voordeel dan nadeel opleveren. Daarom is het beter om onrechtvaardigheid met gelijkmoedigheid te verdragen en zichzelf ijverig te wijden aan alles wat leidt tot gemeenschappelijkheid en het sluiten van vriendschappen.]

Animi tamen non armis, sed amore et generositate vincuntur. [E IV Caput XI] [Harten worden echter niet door wapens, maar door Liefde en Edelmoedigheid gewonnen.]

                                                  * * *

Vorig jaar, op 13 okt. 2010 promoveerde David Andrew Hobson tot Doctor of Musical Arts (D.M.A.) op: Joep Franssens' Harmony of the Spheres: A Conductor's Analysis. [Hier] Zijn dissertatie is als PDF op internet geplaatst. Het abstract ervan luidt:

Harmony of the Spheres is Dutch composer Joep Franssens’ most extensive choral work to date, exhibiting a substantial possibility to enter the international repertoire as a complete work; however, several of the movements can stand alone effectively. Presented in five symmetrically conceived movements, Franssens scores the piece for SSAATTBB chorus with only the addition of full string orchestra for Movement III. The composition seeks to explore profound connections between science, music, philosophy, religion, and human relationships, intertwining excerpts from Benedict de Spinoza’s magnum opus, Ethica, allusions to the ancient idea of the music of the spheres, and European minimalism. Franssens considers himself part of a movement amongst Dutch composers known as “New Spirituality” in the Netherlands. The research is divided into three chapters. The first chapter offers a brief background of the composer and describes the compositional history behind Harmony of the Spheres. Chapter Two, titled “Spheres of Influence,” explores the diverse influences on the composer and the work: Spinoza and Ethica, the ancient concept of the music of the spheres, American and “Holy” minimalisms, and the compositional philosophies of the Franssens and J. S. Bach. These critical underpinnings enlighten much of the compositional strategy and style employed by the composer. The final chapter presents an analytical overview of the work, informed by the varying influences described in Chapter 2 as well as representing a conductor’s perspective in relating the intriguing stylistic traits and challenges of the work.

Tenslotte wil ik hier een heel fraaie Youtube-video plaatsen over de geschiedenis van de Harmonie der Sferen. Er is veel te vinden onder die titel, maar deze is inhoudelijk heel deskundig en heel vakkundig gemaakt.

Reacties

Het YouTube filmpje onder bovenstaande url loopt niet.
Groet, Frans de Wolff
P.S.: De opname van de versie 2010 in de Pieterskerk te Utrecht is door mij gemaakt.