Spinoza aangevuld. Tot nadenken aanzettende literatuur als tweede weg naar vrijheid

Dit is werkelijk een bijzonder boeiend boekje dat twee voordrachten bundelt van een groot deskundige in zowel Spinoza als George Eliot. [Zie hier het blog over de in 2010 door Moira Gatens, filosofieprofessor in Sydney, gehouden voordrachten op de Spinoza Leerstoel en hier het blog over George Eliot.]

Mijn enige commentaar is dat dit door Van Gorcum uitgegeven boekje van de Spinoza Lectures eigenlijk de verkeerde titel draagt: Spinoza’s Hard Path to Freedom. De passage waarmee de introductie op de achterflap eindigt geeft veel treffender de inhoud weer: Spinoza’s & Eliot’s different Paths to Freedom.

Want dat is waar het boekje over gaat. Moira gaat in haar eerste inleiding in op Spinoza’s filosofische weg naar wijsheid en vrijheid – een weg die eigenlijk alleen begaanbaar is voor een kleine filosofische elite. Ze vraagt zich af of dus voor de massa van de gewone mensen alleen overblijft de pseudoroute van de godsdienst die slechts tot een ogenschijnlijk op de filosofische vrijheid lijkend namaakresultaat leidt. Heel kort laat ze twee multitudo-opvattingen de revue passeren (Negri en Yovel) waartegenover zij de literaire bevrijdingsroute van George Eliot zet, die enerzijds gebaseerd is op Spinoza, maar deze aanvult met ‘het filosofische verhaal.’

Net als voor Spinoza was voor Eliot ervaring dé grote opleider, althans naar de mate waarin het lukt op de ervaringen te reflecteren. ‘Kennen van de wereld’ hangt immers intensief samen met ‘zijn in de wereld’ en die twee impliceren elkaar wederzijds. Het reflectieve werk aan het zelf en wat het ondergaat is de eerste stap op weg naar vrij worden. Dat is zo voor Spinoza en op een andere wijze ook voor Eliot.  

Eliot schreef niet alleen romans en verhalen, maar ook essays en brieven waarin ze haar literaire visie en doelen schetste. Moira maakt daar goed gebruik van en laat zien dat Eliot met haar kunst een in wezen ethische bedoeling had. Eliot zette zich duidelijk in op beïnvloeden van ‘the public mind.’ Zij ontwikkelde een aanpak waarin ze de mogelijkheden van de verbeelding maximaal benutte om vaste vooroordelen en culturele ideeën te ontregelen en tot een transitie naar grotere vrijheid aan te zetten. Tegenover de godsdiensten en de politieke ideologieën die van hun imaginaire verhalen het fictionele verhullen en ze als waarheid aan de man brengen, zette Eliot haar imaginaire verhalen in waarbij ze juist duidelijk maakte dat het om fictie ging. Tegenover de ‘mystifying fictions’ munt Moira daarvoor de term ‘deliberating fictions,’ waarbij een beroep wordt gedaan op het vermogen van de lezers om na te denken en zaken te heroverwegen. Eliot’s verhalen boden de mensen experimenten in manieren van leven aan. Als een palimpset overschreef ze traditionele Bijbelse verhalen. Bijvoorbeeld het verhaal van Job in Silas Marner dat Moira uitgebreid behandelt. Ze laat zien dat zaken anders konden lopen door immanente krachten in de mensen en hun gemeenschappen zonder enige verwijzing naar bovennatuurlijke krachten.

Je kunt je uiteraard afvragen of het dan de massa is die zulk soort literatuur leest, maar de leeskring is beduidend groter dan die van filosofisch werk.

Het voor mij meest vruchtbare en sprekende onderdeel vormen de vijf imaginaire ficties die ze bij Spinoza onderscheidt en nader behandelt: mythologie, verhalen, religie, theologisch-politieke ideologieën, en filosofische hypothesen, zoals gedachtenexperiment (de denkende steen) of de fictie van de naturae humanae exemplar. Ze laat daarmee duidelijk zien hoe ook Spinoza fictie inzet in de ontwikkeling van zijn filosofie. Ook weet ze geloofwaardig aan te tonen dat er ontwikkeling zat in Spinoza’s imaginatio-opvatting.

Maar Spinoza heeft geen filosofische esthetica. Welnu dat heeft George Eliot, die de Ethica en de TTP vertaalde en Spinoza dus goed kende, in de geest van Spinoza gedaan voor het terrein van de Moira Jean Gatensliteratuur. Eliot heeft zich echter niet alleen door Spinoza laten beïnvloeden. Juist daardoor kon ze deze lacune bij Spinoza aanvullen. Moira Gatens biedt waardevolle en uitdagende essays over de kracht van literaire fictie, die als een Eliotaans-Spinozistische esthetica mag worden gezien. Zeer aanbevolen.