Saul Stupnicki (1876 – 1942) schreef 't eerste boek in 't Jiddisch over Spinoza

[Saul/Szaul/Shaul Stupnicki/Stupnitski/Stupnitsky ook Shaul Itzhak Stupnicki] Er is weinig over hem te vinden op internet; ook niet bij de YIVO-Encyclopedia. Daar komt door dit blog verandering in. En dat ik dit blog over hem kan maken, komt weer door het boek van Daniël Schwartz dat ik al een aantal malen aan de orde stelde.

Geboren en opgegroeid in Belsk, in de provincie Grodno in Wit-Rusland, ontwikkelde Stupnicki zich tot een gerespecteerd kenner van de rabbijnse literatuur – kennis die hij had opgedaan in traditionele Oost-Europese yeshiva´s, gevolgd door een opleiding aan een modern rabbijns seminarie in Praag. Ook studeerde hij geschiedenis, filosofie en Nabije-Oosterse talen aan de Universiteit van Bern. Daar werd hij een actieve zionist en verkeerde er in socialistische kringen tot hij in 1901 terugkeerde naar Polen om er actief te worden in de eerste Polska Partia Socjalistyczna (PPS) en later in Poale Zion en de Yidishe teritorialistishe organizatsye (ITO). Deze organisatie eiste een dun bevolkt stukje van de wereld, waar dan ook, om er een eigen joodse staat te stichten.

Vanaf 1908 werd Saul Stupnicki schrijver en redacteur van Der haynt, voor welk blad hij filosofische argumenten aandroeg voor joods-nationale rechten en joodse autonomie.

Stupnicki werd meer en meer een bekende Jiddisch schrijvende journalist in Polen en vooraanstaand supporter van de Folkspartey, de beweging en politieke partij die, geïnspireerd op de ideeën van de historicus Simon Dubnov, streefde naar nationaal-culturele autonomie voor joden in Oost-Europa. Dubnow’s Folkspartey gaf de inspiratie tot een Nationalistische Diaspora Partij ten tijde van de Duitse bezetting van Polen in WO I, die werd opgericht door personen en organisaties die actief waren in de Jiddische seculiere schoolbeweging, waaronder als leider de advocaat en Jiddische geleerde Noah Prylucki en verder prominente intellectuelen als Hersh Dovid Nomberg, Samuel Hirschhorn, Hillel Zeitlin, Lazar Kahan en Saul Stupnicki, die allen schreven in het populaire Warschause Jiddische dagblad Der Moment. [Zie hier bij YIVO meer over deze Volkspartije] Kortom, Stupnicki was een van de leidende intellectuelen in het getto van Warschau, dat zich almaar meer tot een bolwerk van Jiddische literatuur en cultuur ontwikkelde.  

Welnu, deze Saul Stupnicki was de eerste die een boek over Spinoza in het Jiddisch schreef. In zijn onvolprezen The First Modern Jew: Spinoza and the History of an Image, beschrijft Schwartz in het laatste hoofdstuk hoe J.B. Singer Spinoza leerde kennen via het boek dat Saul Stupnicki in 1917 in het Jiddisch deed verschijnen: Borukh Shpinoza: Zayn filozofye, bibel-kritik, shtatslere un zayn badaytung in der antviklung fun mentschlikhen denken.

Tot het moment van verschijnen van dit boek was er nog nauwelijks in het Jiddisch iets over Spinoza te vinden. Er waren een paar artikelen verschenen in een krant in Sint Petersburg en de vertaling van de roman van Berthold Auerbach, Spinoza, door Bernard Gorin (New York 1899) en er was, eveneens in New York in 1899 een werkje verschenen van de Amerikaanse socialistische Jiddische journalist Phillip Krantz: Borukh Spinoza, zayn leben un zayn filozofye.

Stupnicki’s boek had een omvang van 160 pagina’s en was de eerste poging tot een gedegen en begrijpelijke introductie van Spinoza in het Jiddisch. “Voor het eerst heeft de joodse lezer een complete Spinoza in handen, zijn filosofie, zijn bijbelkritiek en zijn politieke theoprie,” schreef Stupnicki in de inleiding. Voorts meende hij dat de joodse lezers inmiddels wel voldoende volwassen geworden waren om te kunnen omgaan met deze uitdaging van hun van huis uit meegekregen geloof.
Want dit type activiteiten was mede bedoeld om de druk die de religie uitoefende op het joodse volksdeel te verminderen - met inzet van Spinoza!

J.B. Singer was dus een van de velen voor wie dit boek een openbaring werd.

Bronnen

Daniel B. Schwartz: The First Modern Jew: Spinoza and the History of an Image. Princeton University Press, 2012 [zie via zoekvenster div. blogs]

YIVO Encyclopedia over de Folkists

VoorkantKalman Weiser: Jewish People, Yiddish Nation: Noah Prylucki and the Folkists in Poland. University of Toronto Press, 2011 - over Stupnicki's bio p. 237 en verder wel 19 hits. 

Over de Jiddische schoolbeweging bij YVIO

ZIONISM AND ZIONIST PARTIES [YVIO - PDF]

Over Isaac bashevis Singer zie blog