Rudolf Saudek (1880 - 1965) maakte een Spinozabeeld

Rudolf Saudek in 1944Al eerder wilde ik een blog maken over de Tsjechische beeldhouwer en graficus Rudolf Saudek, die in Leipzig werkzaam was. Ik was nieuwsgierig naar hem daar hij een buste van Spinoza gemaakt heeft. Over hem is weinig en over deze buste is niets te vinden op internet. Je vindt over Saudek geen robuste internetpagina, maar wel diverse (vaak dezelfde) brokstukjes die bij geduldig zoeken een deel van de puzzle geven. Ik raakte ze door een pc-storing kwijt, maar heb ze opnieuw verzameld. Daarmee maak ik deze pagina die op internet de meeste informatie over Rudolf Saudek bijeenbrengt.

Het Spinozabeeld
Ik Kleisculptuur van Spinoza door Rudolf Saudekkom eerst met zijn  Spinozabeeld en daarna met wat ik over hem gevonden heb.

Theo van der Werf, secretaris van de Ver. Het Spinozahuis heeft mij laten weten dat hem drie verschillende Spinozabustes van hem bekend zijn. In een brief van 25 oktober 1933 die Saudek schreef aan de toenmalige secretaris van het Spinozahuis, W. G. van der Tak, vermeldt hij als prijzen van zijn Spinozaborstbeeld:

65 cm hoog in gips 40 mark, in brons 500 mark.
25 cm hoog in gips 12 mark, in brons 100 mark.

Het zou hem plezier doen als zijn Spinozabuste in het Spinozahuis in Rijnsburg tentoongesteld zou worden. Hij schrijft met zijn beeld groot succes te hebben; het is veel afgebeeld en tentoongesteld o.a. in Den Haag, Praag en Hamburg. (Die brief bevindt zich in de Koninklijke Bibliotheek).

Het is niet bekend of Van der Tak op deze brief heeft gereageerd. Een groot deel van het archief van de Vereniging is namelijk niet uit Duitsland teruggekomen.

Aanvulling 5 jan. 2012

Uit het Nationaal Archief is de volgende foto uit de collectie Spaarnestad beschikbaar gesteld: Borstbeeld van Baruch de Spinoza  gemaakt door R. Saudek te Leipzig. Het beeld werd in 1932 verloot tijdens een bijeenkomst van de vereniging voor wijsbegeerte in Den Haag. Opname uit 1932.
Het betreft duidelijk een iets ander beeld dan dat hierboven.

         Borstbeeld van Baruch de Spinoza, filosoof en lenzenslijper

 

Aanvulling 31 oktober 2014

Zo te zien had Saudek een van zijn Spinoza-bustes op de Spinoza Ausstellung van de joodse gemeenschap in Berlijn die geopend werd op 15 december 1932

 Foto uit David Wertheim, Salvation Through Spinoza: A Study of Jewish Culture in Weimar Germany. BRILL, Leiden, 2011, p. 132 

Biografische gegevens
Rudolf Saudek werd op 20 oktober 1880 in Kolin in Bohemen geboren. Hij bezocht de Handelsakademie in Praag en hielp eerst zijn vader die koopman was. Van 1903 – 1906 deed hij de Leipziger Academie van Schone Kunsten (bij Adolf Lehnert). Aansluitend studeerde hij aan de Academie van Schone Kunsten in Praag (bij Ladislav Jan Saloun) en Florence. Ook bezocht hij voor voltooiing van zijn kunstenaarsopleiding Parijs, Londen en Rome. Vanaf 1909 vestigde hij zich als ‘freischaffender Bildhauer und Graphiker’ in Leipzig en maakte er vele portretbustes in marmer. Bijvoorbeeld voor de Deutsche Bücherei (Philalethes, Nietzsche, Schopenhauer), voor het Städtischen Theater (Beethoven, Hauptmann, Ibsen) en voor de Universiteit, o.a. een Porträtbüste van Prof. Dr. Hubert Sattler (1844 - 1928) (brons, 1924 hoogte 57 cm). Ook maakte hij portretbeelden van Bedrich Smetana, Antonin Dvorak en F.X. Salda (1867 – 1937), de vader van de modern Tsjechische literaire kritiek.

Vanwege zijn joodse afkomst werd hem door de Reichskulturkammer een Arbeitsverbot opgelegd. Door de Nazis werd hij op 8 febr. 1942 vanuit Praag, waar hij zich toen bevond, naar het concentratiekamp Theresienstadt gestuurd (zie daarover hierna). Z’n beelden werden uit de openbare gebouwen zoals de foyers van het oude en nieuwe theater in Leipzig verwijderd. Diverse beelden overleefden de oorlog niet. Hijzelf overleefde wel en na de oorlog woonde hij in Praag waar hij op 19 juli 1965 overleed.

Enige portretbustes van Rudolf Saudek Hendrik Ebsen

In 1912 van Hendrik Ebsen
(hier op de cover van
Max Bienenstock: Henrik Ibsens Kunstanschauungen. Zur Theorie des modernen Dramas. Xenien-Verlag, 1912)

Rudolf Saudek's Beethoven-Büste

 

Deze door Rudolf Saudek gemaakte Beethoven-Büste is in de Tweede Wereldoorlog verloren gegaan. Gelukkig is er nog deze foto, gemaakt door Frantisek Illek en in het bezit van het Beethoven-Haus Bonn.

 

 

Rudolf Saudek: dunkle, teilvergoldete Maske Beethovens (Gips;  H: 29 cm, B:23,5 cm, T: 14 cm), ca 1920/1930 - Source: Stadtgeschichtliches Museum Leipzig [van hier]

Schopenhauerbüste von Rudolf Saudek, 1914. Marmor. Grösze: Hohe 65, Sockelbreite 43, Sockeltiefe 26 cm; vervaardigd bij gelegenheid van de stichting van het Verlag F.A. Brockhaus in 1914
Vermeld in Arthur Hübscher: Schopenhauer-Bildnisse. W. Kramer, 1968 [zie hier]
Geen albeelding op internet te vinden. Het wordt bewaard in het Archivzentrum Goethe Universität Frankfurt am Main [zie hier].

Aanvulling  26 juni 2013.
Dat gold toen ik 19 sept 2010 dit blog maakte. Later is door het Archivzentrum Goethe Universität Frankfurt am Main deze afbeelding van deze Schopenhauer-buste op internet gezet [van hier].  

Deze tekening van Oswald Spengler is door Rudolf Saudek in 1923 gemaakt. Rechtsonder zijn monogram (een R boven S)

                

Nietzsche’s 'dodenmasker'

Na Nietzsche's dood kwamen er aanvragen om een beeltenis van hem. Zijn zuster Elisabeth Förster-Nietzsche vond: "Der Zyklop Nietzsche darf nur im Geiste seiner Lehre kraftvoll und übermenschlich dargestellt werden." Ze had al kort na zijn dood nagelaten fragmenten onder de titel "Der Wille zur Macht" uitgegeven. Haar zweefde een buste à la die van Max Kruse voor ogen die deze nog bij Nietzsches leven in 1898 had gemaakt.  

Met deze gedachten en veranderingswensen wendde zij zich tot de jonge beeldhouwer Rudolph Saudek. Saudek had in 1906 al een marmerbuste van Nietzsche gemaakt die hij de titel had meegegeven: “Sturmwind, du Wolkenjäger” (naar een gedicht van Nietzsche in Fröhliche Wissenschaft). Die buste is verdwenen; er bestaat alleen nog een foto van. Enfin, Elisabeth Förster-Nietzsche had er daardoor alle vertrouwen in.

Der Mythos Friedrich Nietzsche und seine TotenmaskenRudolf Saudek nam het nogal amateuristisch gemaakte dodenmasker als vertrekpunt en probeerde aan haar wensen te voldoen door er een ‘denkerhoofd’ van te maken. Het oorspronkelijke masker werd achtergehouden en kwam pas veel later boven tafel. Over het schandaal van die “Fälschung durch Rudolph Saudek im Auftrag von Elisabeth Förster-Nietzsche” is enige jaren geleden een heel boek gemaakt:

Michael Hertl: Der Mythos Friedrich Nietzsche und seine Totenmasken: optische Manifeste seines Kults und Bildzitate in der Kunst. Königshausen & Neumann, 2007

Betrokkenheid bij de joodse begraafplaats van Leipzig
De joodse begraafplaats  van Leipzig dateerde van 1814 (foto uit 1909). Het was een doorn in 't oog van het gemeentebestuur al voor de machtsovername door de nazi's. Maar na '33 nam de nationaal socialist en rabiate antisemiete burgemeester Rudolf Haake de kans waar om ze met smoesjes over een nieuwe bestemming van de grond als park met kinderspeelmogelijkheden om ze weg te pesten.
Op 12 juni 1937, gaf de joodse gemeenschap gehoor aan het ultimatum van de gemeentelijke overheid om hun graven te verwijderen. De verzamelde botten werden op de Nieuwe Israëlitische Begraafplaats in een gemeenschappelijk graf herbegraven. De vernietigde grafstenen werden gebruikt als fundament voor het nieuwe graf. Slechts 17 grafstenen, geselecteerd vanwege hun cultureel-historische betekenis, kregen een plaats op de nieuwe begraafplaats. De joodse beeldhouwer Rudolf Saudek ontving de opdracht om een monument te maken, in de vorm van een zuil, waarop de namen van de begraven doden ´vereeuwigd´ zouden worden. De progroms van november 1938 en de totale vernietiging van het Joodse leven in Leipzig verhinderde de uitvoering van dit plan. [In: Dr. Monika Gibas, Dr. Cornelia Briel, Petra Knöller, Steffen Held: ”Aryanization” in Leipzig. Driven out. Robbed. Murdered - pdf]

Nazi-propagandafilm over Theresienstadt (1944)
Van het joodse getto en concentratiekamp Teresienstadt werd in 1944 in opdracht van de SS door SS-Sturmbannführer Hans Günther een film gemaakt die had zullen heten "Theresienstadt - ein Dokumentarfilm aus dem jüdischen Siedlungsgebiet" maar waarvoor een andere, 'sprekender', titel bedacht werd: "Der Führer schenkt den Juden eine Stadt." De opzet was om de wereldgemeenschap zand in de ogen te strooien over hoe het er in een concentratiekamp aan toe ging. De film is nooit gereed gekomen en uitgebracht daar het eind van de oorlog eerder kwam. (Zie hier over een andere list: hoe het Rode Kruis om de tuin werd geleid bij een bezoek aan Theresienstadt en geloofde dat er alles in orde was).

In 1964 werd in het Prager Filmarchiv een fragment van 15 minuten gevonden dat een goed beeld geeft van het fictiespel over het ‘normale getto-leven’ dat daartoe opgevoerd werd. We zien – begeleid door Jacques Offenbachs "Cancan" - een smid in een metaalwerkplaats aan het werk. De beeldhouwer Rudolf Saudek uit Leipzig zien we werken aan een fonteinbeeld van een lachende figuur op een grote vis. Hij was voor de propagandafilm voor korte tijd uit z’n gevangenschap in de beruchte ‘kleine vesting’ vrij gelaten, maar na de opnamen moest hij er weer naar terug. Van de film werden vele beschrijvingen op internet geplaatst. Bijvoorbeeld:

28. Sequenz, erhalten: Atelier
- 05 m Frau beim Töpfern an einer Drehscheibe (div. Einst., z.T. nah) - 05 m Frau modelliert auf Ateliertisch kleines Pferd aus Ton (div. Einst., z.T. nah)
- 13 m Rudolf Saudek (Bildhauer, Leipzig) bei der Arbeit an großer Brunnenfigur. Musik aus "Pariser Leben" von Jacques Offenbach. (div. Einst., .z.T. nah)

Terwijl een stem spreekt: "Auch die Kunst und das Kunstgewerbe kommen zu ihrem Recht. Bildhauer Rudolf Saudek beim Entwurf einer Brunnenanlage."

Het voordeel is dat een filmstill van deze scene deze foto van Rudolf Saudek oplevert.

Aanvulling 22 juni 2013

Toen ik op 19 sept. 2010 dit blog maakte, was het fotootje hierboven de enige afbeelding van Saudek die op internet te vinden was. Later heeft Yad Vashem in Israël deze tekening die Max Placek maakte van Professor Rudolf Saudek in Terezin, Tsechoslowakije, naar internet gebracht [van hier

 

Enige publikaties van Rudolf Saudek

Rudolf Saudek: Zehn Radierungen zu Dante Alighieris Göttlicher Komödie (1921 ) [hier alleen deze vermelding]

Rudolph Saudek: Ein Märchenborn: Der Jugend ein Führer zu den Meisterwerken deutscher Dichtung. Graeser & Kie, 1915 [hier alleen deze vermelding]

Rudolf Saudek: Wie meine Schopenhauer-Büste entstand. XXII. Jahrbuch der Schopenhauer-Gesellschaft, 1935, S. 325 f. [Hier]

 

Rudolf Saudek gestaltete eine Ausstellung "Pelzmode im Wandel der Jahrhunderte".
Der Brühl ist eine der ältesten Straßen in Leipzig. [...] Nachdem das Berliner Messeamt 1926 eine deutsche Pelz-Fachausstellung in der Funkhalle am Berliner Funkturm organisiert hatte, begannen Vertreter der Stadt Leipzig, vom Brühl und vom Leipziger Messeamt eine in der weltweiten Pelzbranche nie vorher dagewesene Pelzschau zu planen. Man fürchtete, dass Leipzig seine Bedeutung in der Branche verlieren könnte. Im Brühl Nr. 70 bezog 1928 der Verein für die Durchführung der Ausstellung Quartier. Bedingt durch die Weltwirtschaftskrise von 1929 wurde die Internationale Pelz-Fachausstellung (IPA) erst am 31. Mai 1930 eröffnet. Der Großteil der IPA lag zwar auf angemietetem Messegelände, aber auch der Brühl bot zahlreiche Attraktionen. Schauwerkstätten, historisch eingerichtete Hinterhöfe, Sonderausstellungen wie die von Valerian Tornius und Rudolf Saudek gestaltete Ausstellung Pelzmode im Wandel der Jahrhunderte begeisterten nicht nur das Fachpublikum. Bis zum 30. September 1930 war der Brühl eine naturgetreue Nachbildung längst vergangener Zeiten: Der Rote Ochse, die Drei Schwäne, ein Speditions- und Packhof, die alten Steinpflasterungen bis hin zum Markenzeichen der alten Pelzhändler und Fellbündel vor den Eingängen der Pelzhandelshäuser. [Wikipedia]

Bronnen (voor zover al niet link gegeven in de tekst)

Eerste alg. biogr. data: Tsjechische Wikipedia, en in: Rudolf Vierhaus: Deutsche biographische Enzyklopädie: (DBE). Volume 8 van Deutsche biographische Enzyklopädie (books.google); verder in: Adolf Diamant: Chronik der Juden in Leipzig (Verlag Heimatland Sachsen, 1993) [books.google]; aangevuld met gegevens van hier;  zijn docenten worden hier vermeld; weghalen van zijn beelden in oorlog hier; data van zijn deportatie naar Terezin hier.

Zijn monogram: Monogramm Rudolf Saudek: RS 1336 

Zijn foto van Rudolf Saudek gevonden in Gerald Trimmel: „Gefilmte Lügen“. Der Theresienstadt-Propagandafilm von 1944  

Foto van de eerste joodse begraafplaats in het Johannistal in Leipzig, 1906 (uit Illustrierte Zeitung, no. 3308, vol. 127, Leipzig, November 22, 1906, p. 850) [overgenomen van hier]

Reacties

Foto van een iets ander Spinoza-borstbeeld van Saudek aan het blog toegevoegd, afkomstig uit de collectie Spaarnestad in het nationaal Archief.

Foto over de Berlijnse Spinoza-Ausstellung 1932 met beeld van Saudek toegevoegd

Good post. I am going through many of these issues as well..

Woah! I'm really loving the template/theme of this site.

It's simple, yet effective. A lot of times it's difficult to get that "perfect balance" between usability and visual appeal.
I must say that you've done a great job with this. In addition, the blog loads super quick for me on Chrome.
Superb Blog!

Reageren

Naam   E-mail Mijn url
Voer onderstaande code hiernaast in:
fc6e2b
Onthoud mijn gegevens!