Rabbijn Nathan Lopes Cardozo's bepleit - om Spinoza beter te kunnen bestrijden - opheffen van de ban

Hoe kon ik eergisteren al menen dat het “waarschijnlijk mijn laatste blog n.a.v. het symposium over het al dan niet opheffen van de ban” zou zijn [cf. blog]. Ik wilde te snel van het onderwerp af, moest gisteren een Q&A met Steven Nadler melden [cf.], vervolgens ook dat het fraaie, lezenswaardige en kritische blog van Vester Bergmans op Joop.nl, “Laat Spinoza met rust!”, onder de titel “Spinoza kan leven met banvloek” gisteren in NRC-Handelsblad was geplaatst [cf.] en 's morgens ook in NRC Next. Vester Bergmans studeerde magna cum laude af in de wijsbegeerte aan de KU Leuven. Zijn masterthese ging over moed bij Spinoza en Descartes. Een krachtig stuk dat fors tegenwicht biedt aan het pleidooi tot opheffing, waarvan rabbijn Nathan Lopes Cardozo wel de sterkste representant is. Door n.l. erop te wijzen dat die hele kwestie Spinoza niet raakt!

Vandaag geeft het Nieuw Israëlitisch Weekblad ruimte aan rabbijn Nathan Lopes Cardozo om, nu in het Nederlands, zijn pleidooi van afgelopen zondag nog eens te brengen. Titel: “In godsnaam, vernietig de ban op Spinoza.” Het was immers ook “in Gods naam” dat Spinoza in 1656 vervloekt werd. Zie de website van het NIW voor zijn tekst.

Het is duidelijk waar het hem om te doen is: Spinoza neutraliseren!  Hij beweert: “Het was de ban zelf, meer dan zijn eigenlijke filosofie, die hem zo beroemd heeft gemaakt.” En verder in z’n stuk nog eens: “In het geval van Spinoza had de ban een omgekeerd effect: het maakte hem alleen maar beroemder.”
Hij is het sterkste voorbeeld van degenen die ik op het oog had in mijn blog, “Wie is er nog in de ban van Spinoza’s ban?,” de dag vóór het symposium, waarin ik (retorisch) de vraag stelde: “Willen de opheffers van de ban dat Spinoza niet Spinoza zou zijn?” Ja, zo is het inderdaad. Wat Lopes Cardozo echt wil, hoewel hij hem de nodige lippendienst bewijst (“Laten we hem de eer geven die hem toekomt en hem een van de grootste filosofen aller tijden noemen”), is Spinoza’s gezag terugdringen: “zodat filosofen en academici zich niet langer achter Spinoza kunnen verschuilen en het jodendom een bekrompen religie kunnen noemen.” Dat is wat hij voorheeft met opheffing van de ban.
Lopes Cardozo voert een krachteloos achterhoedegevecht. Als het hem zou lukken dat bestuur en rabbijnen van de Snoge overstag zouden gaan en de ban alsnog teniet zouden doen: het zou voor het belang van Spinoza volstrekt niets uitmaken.

Bij het stuk is deze foto geplaatst met dit onderschrift: Rabbijn Nathan Lopes Cardozo in De Rode Hoed, met een portret van Baruch Spinoza. Foto: Claudia Kamergorodski. Ik weet van Wim Goris, die de eerste was op dit blog om zijn indruk van het symposium te geven, dat het portret als ‘huisportret’ gemaakt is door zijn vader.

                 Een sterker beeld van hypocrisie ken ik niet

Maar misschien moet ik op dit onderschrift toch iets afdingen. Gisteren verscheen in de Jewish Telegraph Agency van Cnaan Liphshiz: “Is ban on bad boy Jewish philosopher Spinoza near end?” [Cf.]. Daarbij deze foto van zijn hand, waarover hij schrijft: “Nathan Lopes Cardozo, an influential Orthodox rabbi, began his address by holding up a portrait of Spinoza that Cardozo’s father, a secular Jew, had drawn in the 1940s while he was living in hiding from the Nazi occupation. “He was our family’s only rabbi,” Cardozo said of Spinoza."  [Aanvulling. Dit stond 10 dec. in de Jewish Telegraph Agency - op 12 dec. ook in The Times of Israel]

             Misschien drukt dit beeld eerder een loyaliteitsconflict uit.

Opperrabbijn Pinchas Toledano van de Portugees-Israëlitische Gemeente (r) stond pal tegenover Rabbijn Nathan Lopes Cardozo(l), letterlijk en figuurlijk [van hier zia aldaar ook verslagje]

Reacties

Beste Stan, het valt mij op dat jij enerzijds sterk negatieve oordelen (t.w. hypocrisie & loyaliteitsconflict) velt bij je voortreffelijke rapportage over Lopes Cardoso en anderzijds je zelf ongemakkelijk voelt bij je oordelen. Misschien lukt het om wat meer oordelingsruimte te creëren, misschien zijn er meerdere oordelen naast elkaar mogelijk. (Je merkt dat ik niet eens probeer om je te overtuigen).

Eerst haal ik vier citaten uit je artikel/bronnen:
Citaat JTA 1. "“He was our family’s only rabbi,” Cardozo said of Spinoza."
Citaat NIW 1. "Ik houd zielsveel van Spinoza, en naast het bestuderen van mijn grote liefde de Talmoed ... lees ik hem elke dag."
Citaat NIW 2. "Toch wist Spinoza weinig van het jodendom en was hij er ook niet eerlijk over. Het was de ban zelf, meer dan zijn eigenlijke filosofie, die hem zo beroemd heeft gemaakt"
Citaat NIW 3. "Spinoza slaagde erin veel schade toe te brengen aan de reputatie van het jodendom door het als een dogmatische, benepen religie af te schilderen."

Ik ken rabbijn Lopes Cardozo niet, alleen van die ene zondagavond in Amsterdam. Je kunt hem moeilijk een vijand van Spinoza noemen - althans, zo ziet hij zichzelf niet. Hij heeft wel kritiek op Spinoza's visie op het jodendom: dat wijst hij toe aan enerzijds het dogmatisme in 17e-eeuws jodendom en anderzijds aan Spinoza's gebrekkige kennis van de Talmoed.
Mijn indruk is dat Lopez Cardozo plaats zoekt voor zijn tegenstrijdige bevindingen. Daarbij is hij in de eerste plaats orthodox rabbijn, in de tweede plaats is hij lezer van Spinoza. Hij kiest eerst voor de joodse gemeenschap, vervolgens zoekt hij plaats voor Spinoza die zelf die gemeenschap heeft verlaten. Het is een veelzijdig, ingewikkeld probleem. Er is geen onmiddellijke oplossing voorhanden.

Een mens kan wel beelden bedenken. Stel dat de joodse gemeenschap zou besluiten om een Nieuwe Generatie Talmoed (stel dat zoiets bestaanbaar was) samen te stellen, dan zou rabbijn Lopes Cardozo al Spinoza's geschriften daarvoor willen aanmelden - het liefst met zijn eigen kritische kanttekeningen over Spinoza's oordelen er bij. Zodat iedereen het kan lezen en zich vrij kan voelen om commentaar te leveren.
Want nu gaan al honderden jaren de heidenen er met Spinoza vandoor, vind hij. Dat heeft een negatief effect op de joodse gemeenschap en daarvoor staat rabbijn Nathan Lopes Cardozo.

Oké, Wim, "tegenstrijdige bevindingen" dan. Rabbijn Lopes Cardozo probeert z'n cognitieve dissonantie op te lossen. Maar er is geen onmiddellijke oplossing voorhanden. Dus die cognitieve dissonantie blijft. Een merkwaardige opvatting vind ik het dat iemand de hele Talmoed zou moeten kennen om een oordeel over de kern van het jodendom (als openbaringsgodsdienst) te 'mogen' geven. Het zijn twee totaal verschillende onverzoenbare werelden (die van de heidenen en de gelovigen). Ik sta volledig achter de samenvattende titel van mijn blog: Nathan Lopes Cardozo bepleit opheffen van de ban om Spinoza beter te kunnen bestrijden. Ook met dat doel kan iemand Spinoza elke dag willen lezen. In zijn uitspraak "ik houd zielsveel van Spinoza" geloof ik hem niet. Het is als het houden van iemand die zijn of haar partner grondig wil veranderen. Dat is illusieliefde.

Beste Stan, het is mij duidelijk dat jij gevaar verwacht uit de hoek van Lopes Cardozo en wat hij vertegenwoordigt. Ik zou het zelf niet ´cognitieve dissonantie´ noemen, hij lijkt mij niet het soort persoon dat daarvan last heeft. Hij gebruikt dissonantie eerder als zijn´cognitive opportunity´.
Het gaat er ook niet om dat je de hele Talmoed moet kennen. Hij is misschien inhoudelijk expert, maar het gaat hem om een specifieke functie van de Talmoed binnen het jodendom, d.i. het ruimte geven aan soms tegenstrijdige uitleggen.
De rabbijn houdt vermoedelijk van een andere Spinoza dan jij, dat is niet opmerkelijk. Je kunt uitrekenen dat hij Spinoza zal willen interpreteren binnen de ´Jewish fold´, zie je blog 13.12.2015. Ik kan me jouw bezorgdheid en felheid daarover wel voorstellen.

Hoewel ik vanuit streng joodse hoek gezien net zo´n heiden ben als jij, ben ik minder bang voor het effect van een grotere belangstelling. Ik zou meer belangstelling voor Spinoza in joodse kringen verwelkomen. Misschien wordt het moeilijker beoordelen en kiezen als je commentaren gaat lezen over een na zijn leven ´geadopteerde´ Spinoza. Jij bent scherp genoeg om het er ´uit te lezen´.
Lopes Cardozo is niet de enige die Spinoza elke dag leest. Daarom kan ik je wantrouwen niet volgen als Lopes Cardozo zegt "ìk houd zielsveel van Spinoza".

Gisteravond hoorde ik op de radio een gesprek met de biograaf van Andreas Burnier (C.I. Dessaur), daarin werd genoemd hoe Burnier zich op latere leeftijd had aangesloten bij de Liberaal Joodse Gemeente (LJG). Was Burnier misschien geïnteresseerd geweest in Spinoza?
Ik vond een column van Leo Frijda die nota bene ook het symposium ´The Spinoza case´ bleek te hebben bezocht. Kort ervoor had Frijda een Hommage aan Burnier bijgewoond, naar aanleiding van het verschijnen van `Ruiter in de wolken. Bezorgde Joodse essays 1990-2002`http://www.crescas.nl/blog/webcolumnfrijda/t2zoz/Ruiter-in-de-wolken/. Dus Leo Frijda hoort ook op jouw blog te staan.

Deze lange inleiding om te verwijzen naar Andreas Burnier, die in onze tijd, door de schokkende interventie van WO II, ruimschoots afstand had genomen van het jodendom en zelfs van haar eigen naam. Ik ga geen pleidooi voeren voor een parallel vergelijking tussen het leven van Dessaur en het leven van Spinoza. Wel citeer ik wat zij schreef over de mogelijke weg van het jodendom in de nabije toekomst:

`Gegeven de sterke neiging in het jodendom de traditie te behouden, maar deze steeds opnieuw te interpreteren naarmate de omstandigheden en het menselijk bewustzijn veranderen, lijkt een combinatie van traditionele elementen uit Tora en Talmoed, Kabbala en Reform, en dat alles drastisch geherinterpreteerd, een mogelijkheid.´

Leo Frijda vervolgt: ´Drastisch geherinterpreteerd. Er blijft dus nog steeds veel te debatteren. Dat zou Andreas Burnier, denk ik, hebben beaamd. En in dit verband ook dank aan Spinoza. Zijn opvattingen hebben afgelopen zondag aanleiding gegeven tot disputen waarvan ik heb genoten. Over Spinoza had Andreas Burnier wellicht haar wenkbrauwen gefronst. ...`

Burnier heeft geen blijk gegeven van een bijzondere belangstelling voor Spinoza (anders had ze al lang op je blog gestaan...). Maar ik vind dat Burnier wel aanstipt hoe het jodendom met zijn belangstelling voor Spinoza zou kunnen omgaan.
Ik zou graag nog een aansluiting willen maken naar Spinoza´s brief aan Pieter Balling (Brief 17, par.4) over het ´vage voorgevoel van de geest´ en de beelden die hieruit ontstaan, maar ik moet het hierbij laten.

Wim, waarom je meent dat ik ergens bang voor ben weet ik niet. Ik ontmasker alleen maar.

@Wim, zag zojuist pas zag ik dat je nog een reactie had ingegeven.
Inderdaad horen in dit blog nog enige columns over het ban-symposium vermeld te worden. Ik doe dat hier - niet in een apart blog:

Naud van der Ven, De ellips revisited (11 dec. 2015)
http://naudvanderven.blogspot.nl/2015/12/de-ellips-revisited.html

Leo Frijda, Ruiter in de wolken (over Andreas Burnier, de biografie over haar, én over het symposium over Spinoza's ban - 11 dec. 2015)
http://www.crescas.nl/blog/webcolumnfrijda/t2zoz/Ruiter-in-de-wolken/

N.a.v. een passage in Leo Frijda's column ("Tony Judt heeft ‘het talent voor verschil van mening’ één van de belangrijkste kenmerken van het jodendom genoemd.") geef ik hier een uitgebreider citaat van Tony Judt, waaruit blijkt dat hij dat niet tot het jodendom beperkte:

“But the disposition to disagree, to reject and to dissent - however irritating it may be when taken to extremes - is the very lifeblood of an open society. We need people who make a virtue of opposing mainstream opinion. A democracy of permanent consensus will not long remain a democracy.” Tony Judt in: "Ill Fares the Land," verschenen kort voor z'n dood in aug. 2010, vertaald als "Het land is moe."

Dat geldt uiteraard ook voor ons, discussianten in dit blog.

Na alle discussie over de Joodse invalshoek op de verkettering van Spinoza middels de banvloek, zou je haast vergeten dat van Christelijke zijde een veel heftigere verkettering heeft plaatsgehad. Ik ben niet bekend met enige poging om de autoriteiten van Katholieke of Protestantse zijde te bewegen daar publiekelijk iets van terug te nemen. Zal wel op dezelfde bezwaren stuiten als bij de Joodse autoriteiten: Spinoza haalt de fundamenten van elk (bij-)geloof onderuit. En alle tentoongespreide ruimdenkendheid van Joodse (orthodoxe) zijde ten spijt, er zijn klaarblijkelijk toch grenzen aan die ruimte van denken. Spinoza ging (en gaat nog immer) duidelijk royaal over die grenzen (want ze zijn er nog steeds).
Spinoza heeft ons niet meer nodig, maar wij hem wel.

PS Over Lopes Cardozo: hij legde goed en beeldend (het schilderij!) uit hoe bij hem thuis Spinoza de enige rabbi, en de Ethica de enige Torah was. Die eenzijdigheid wekte bij hem als jongeling juist nieuwsgierigheid naar zijn Joodse roots en een volledige studie in de Torah en Talmoed volgde. Feitelijk is hij dus een 'nieuwe bekeerling' tot het Jodendom. En als zo vaak zijn die juist het felst en meest recht in de leer. De Ethica verpletterd onder de Talmoed is voor hem toch wel een 'pièce de résistance'.

Inderdaad heeft Lopes Cardozo alle trekken van een zeloot.

Ben wel erg laat met reageren maar kan het niet laten.

"Door n.l. erop te wijzen dat die hele kwestie Spinoza niet raakt!" Dat is inderdaad de kern. Die Rode Hoed discussies gingen maar eigenlijk niet over Spinoza. Het ging natuurlijk over het Jodendom en hun verdeelde visie op Spinoza. Daarom maken die rabbijnen en vele anderen zich druk over de ban. Dat begrijp ik wel. Een voorbeeld. Ooit als jochie was ik getuige van steun van mijn eigen Gereformeerde kerk, de kerk van de A.R.P. aan de apartheid in Ziud Afrika.(ca. 1958) Later bleek die steun duidelijk heel fout. En dan is het toch niet vreemd als zo'n Nederlands kerkgemeenschap daar dan later mee "worstelt" Evenzo "worstelen" veel joden nog met de ban van Spinoza. Het is gebeurd maar ze betreuren het zeer. Cardozo is dan ook volkomen oprecht in zijn woorden.
Hij zou "een nieuwe bekeerling zijn" en "die zijn het felst in de leer". Zou kunnen maar een echte bekeerling was ie zeker niet want zijn vader was jood en in de onderduik in 40-45 en vele familieleden vermoord in de oorlog.

Wat Cardozo verder zei over de Talmoed en Spinoza klopt toch ook wel. Ik heb Steve Nadler inderdaad eens horen zeggen dat Spinoza de Talmoed niet kende. Dus feitelijk kan Cardozo' s relaas op dat punt heel goed kloppen.
Inmiddels krijgt Cardozo ook ruimte in Israël want ook daar is de discussie uit Amsterdam van 6 december natuurlijk doorgedrongen. Met net zo veel tegenstanders als voorstanders van de opheffing van de ban. In Israël leeft de belangstelling voor Spinoza zeer. Vele boeken over hem. Kunstenaars door hem geïnspireerd. Vele Spinoza straten in dorpen en steden. Zie het boek "Spinoza der Hebräer" van
Eike Dunkhase.

Kees, jouw reactie geeft mij aanleiding te wijzen op mijn blog over Nahum Sokolow (1859–1936) die in een tekst uit 1932 goed beschouwd alle posities die Lopes Cardozo innam, al had verwoord.

http://spinoza.blogse.nl/log/nahum-sokolow-18591936-hooggeplaatste-zionist-en-spinoza-kenner.html

3D Systems (selective laser sintering, or SLS, 3D-printing technology) and Autodesk (its Within software used for generative design).