Pleidooi voor filosofie van Spinoza en het strafrecht

Humanistisch raadsman René de Boer zal in een lezing een pleidooi houden voor meer Spinoza in het strafrecht. Aldus is te lezen naar aanleiding van een bericht van het Humanistisch Verbond op de website gisteren van het Juridisch Dagblad.

Op zondag 1 november organiseert het Humanistisch Verbond afdeling Haaglanden om 11.00 uur een lezing over de motieven, die aan het menselijk gedrag ten grondslag liggen.

Waarom handelen mensen zoals ze handelen? Het antwoord op deze vraag is extra interessant ten aanzien van personen, die vanwege ernstige criminele feiten in de gevangenis zijn beland. Het strafrecht veronderstelt dat iemand zijn daad in vrijheid heeft gepleegd: betrokkene heeft voor dit gedrag gekozen en wordt daarvoor gestraft. In de praktijk blijkt echter meestal helemaal geen sprake van een bewuste keuze. Mensen belanden als het ware in een slechte film, waarin ze uiteindelijk zelf de hoofdrol spelen.

René de Boer, humanistisch raadsman in een penitentiaire inrichting in Noord-Holland, van wie regelmatig op dit weblog een reactie te lezen was, houdt over dit onderwerp een lezing op zondag 1 november om 11.00 in de Sierkan.

Aan de hand van concrete situaties is René de Boer voornemens te schetsen hoe 'zijn cliënten' tot hun gedragingen zijn gekomen. In zijn benadering staat de filosofie van Spinoza centraal: de vrije wil bestaat niet. Niet alleen heeft het menselijk handelen oorzaken, ook het willen, denken en voelen is volgens Spinoza veroorzaakt.

Er staat in het bericht niet bij in welke plaats dit plaats heeft. De Sierkan ligt in het Statenkwartier van Den Haag, Anthonie Heinsiusstraat 3 (hoek Stadhouderslaan tegenover het Gemeentemuseum). [Van hier]

Ik acht het moedig van René de Boer om dit onderwerp te durven aansnijden. De vraag naar de (morele of juridische) verantwoordelijkheid voor daden waartoe je gedetermineerd bent is altijd al een moeilijke kwestie. Vraagt verantwoordelijkheid geen vrijheid? De kerkvader Augustinus die de erfzonde a.h.w. uitvond, gaf ook al uitgebreide beschouwingen over hoe de mensen, hoewel afhankelijk van God, toch vrijheid hadden om anders dan helemaal fout te handelen.  

Maakt onvrijheid mensen compleet ontoerekeningsvatbaar?

Al ben je theoretisch nooit vrij in de zin van 'onveroorzaakt', praktisch sta jij voor keuzen, omdat jij niet alle oorzaken kent die jou als een automaatje besturen. Jij moet daar toch zelf als bestuurder tussen zitten en de knoppen en hendels manipuleren. Daartoe kun je je zo goed mogelijk bekwamen. Maar toch, soms of vaak weet je niet wat je moet doen en moet je toch handelen.

Het aandoenlijkste zinnetje dat Spinoza - in mijn ogen - geschreven heeft, is in de brief aan Oldenburg, nadat hij in 1675 het uitgeven van zijn Ethica had stopgezet, omdat hem verzet van de dominees ter ore was gekomen. Hij schreef toen: "Ik weet niet wat ik moet doen." HIj hád toen uit veiligheidsoverwegingen al gehandeld: niet publiceren. Maar hij wist niet of hij daar goed aan had gedaan en wat hij verder nog kon of moest doen.
Spinoza wist vanuit zijn filosofie dat hij niet vrij zijn handelen koos, maar hij moest in de ontwetendheid over alles wat hem bewoog en wat het meest in zijn belang zou zijn, zijn keuzen maken. Dat was toch zijn verantwoordelijkheid die hij niet gelaten kon overlaten aan alle krachten die op hem inspeelden. Zijn conatus maakte hem actief om te doen wat naar zijn beste weten het beste voor hem leek. In reflectie achteraf kun je analyseren welke factoren alle bijeen hebben gemaakt dat jij dit en niet dat deed, maar op het moment van handelen zelf moet je toch minstens proberen je als niet door golven heen en weer bewogen te bewegen, minstens doen alsof je vrij en dus verantwoordelijk bent.