Paul Voestermans'antwoord op de vraag:"Waarom toch steeds Spinoza?"

Paul Voestermans, de cultuurpsycholoog die enge malen op dit blog voorkomt [voor het laatst een jaar geleden; zie hier], schreef op zijn Cultuur & Psychologie blog op 9 juni 2017 het blog "Waarom toch steeds Spinoza?" (Het is overigens het eerste bog waarin Spinoza voorkomt...)

Hij komt met wat aandachtspunten waaraan ik voorbijga en schrijft dan:
"Dat betekent dat je ‘de aangelegenheden van de geest’ – bijv. (zelf)bewustzijn, vrije wil, moraal – terug behoort te brengen tot waar deze volgens de beste inzichten die we tot nu toe hebben, ontstaan. Dat is tussen mensen, als dat wat er gebeurt als mensen hun gedrag onderling op elkaar afstemmen en coördineren. Daarbinnen, in de gemeenschap van mensen, ontstaan (zelf)bewustzijn, vrije wil, en moraal, zaken die verder met gewone wetenschappelijke middelen kunnen worden uitgezocht, zoals ook Spinoza voorstond."

Op zichzelf een juiste constatering, meen ik. Inderdaad schreef Spinoza in het voorwoord van deel 3: "humanas actiones atque appetitus considerabo perinde ac si quaestio de lineis, planis aut de corporibus esset." Maar ik mis dat Spinoza juist aangeeft hoe in dat tussenmenselijke ontstaan (van (zelf)bewustzijn, vrije wil, moraal) we ons op het niveau van de eerste kennissoort bevinden; hoe we elkaar - via de verbeelding - de illusie van 'de vrije wil' [en méér] aanpraten. Spinoza probeert ons mee te nemen naar de derde kensoort hetgeen toch niet "met gewone wetenschappelijke middelen kan worden uitgezocht." 

Reacties

Juist wel, beste Stan. Wijsheid is geen verrichting van de geest op basis van gewoon maar wat aanvoelen. Het intuitive aanvoelen waar die uiteindelijke kenvorm mee samenvalt geschiedt op basis van beproefde kennis. De beste psychologische inzichten laten zien dat intuitie gebaseerd is op veel en gedegen nadenken. Dat kun je mooi uitgelegd zien in Thinking fast and slow van Daniel Kahneman. Een goed boek over de vormen van kennis die al sinds Spinoza en op basis van zijn nadenken erover onderscheiden worden.

Overigens, de illusie van de vrije wil is daarom illusie omdat ze in veel gevallen wordt gezien als een ongedetermineerde individuele, bijna solipsistische keuze, losgeweekt uit de orientatie van wijze individuen op het schone, het goede en het ware, zoals die in een gemeenschap van wijzen gekoesterd wordt. Zo'n verankering brengt pas echte vrijheid tot stand.

PS spinoza in het zoekveld zal je laten zien dat ik op mijn blog het vaker over Spinoza heb gehad. Dit was niet de eerste keer, beste Stan. Je vergist je.

En in de twee boeken natuurlijk die ik samen met Theo Verheggen schreef. Maar ik ben zeker geen kenner...

Bijvoorbeeld hier: "Al in de 17e eeuw maakte Spinoza korte metten met de filosofie die tot dan toe vooral gevoed werd door een soort patent op het transcendente, een geprivilegieerde toegang, die door louter door denkkracht wordt verkregen, tot een soort wereld boven de wereld waarin ons dagelijkse leven zich echt afspeelt. Plato begon ermee. Ik weet het, je moet voorzichtig zijn, want de vakfilosoof fileert je ter plekke als je zo begint. Kun je buiten de filosofie, of wellicht preciezer, buiten de metafysica staan? Heeft niet elke wetenschap zijn eigen filosofie? En de rede, het denken, is dat niet het ultieme instrument van ons mensen om tot inzicht te komen? Was Spinoza niet de verdediger bij uitnemendheid van dat instrument? Voor je het weet bijt je jezelf in de staart als je zo begint. Wat ik bedoel is iets dat uit Spinoza’s werkwijze kan worden afgeleid: waarover de filosofie als instelling en het filosoferen als praktijk niet beschikken is de toetsing van wat er over mensen – ik herhaal, niet alleen over de natuur, maar over ménsen – wordt beweerd. Daarover beschikt alleen wetenschap. Zoals je de natuur benadert in wetenschappelijke zin, zo zou je dat ook met het menselijk gedrag moeten doen. Dat is de innovatie van Spinoza. Ik bedoel niet toetsing in positivistische zin, maar in de zin van het doorlopen van de hele cyclus van hoe wetenschap werkt: van een goedgestructureerde vraag (omdat je iets gewoonweg niet weet en bestaande kennis tekort schiet) via een gedurfde gissing naar een proefondervindelijke vaststelling over hoe de zaken liggen. Was Descartes al zo slim de natuur tot voorwerp van eenduidige waarheidsclaims te maken, hij ging niet zo ver dat ook voor mensen te doen. Dat deed Spinoza wel. Helaas legde hij het af tegen de erfenis van Descartes. De Cartesianen lieten in de gematigde variant van de Verlichting dat domein, het domein van de moraal, toch over aan de religie (al moet gezegd: na een gezonde doses secularisatie aan de filosofen). Goed, je kunt twisten over welk soort geestelijke of filosoof uiteindelijk over de moraal ging, aan de geldigheid van het idee van zo’n soort soort autoriteit over onze leefregels werd niet getornd. De kerk werd als machtblok ontmaskerd, de geestelijkheid kwam onder kritiek te staan, maar godsdienst bleef de hoeder van een deugdzaam leven. Dat is tot op de dag van vandaag zo. Er is bijvoorbeeld wel kritiek op sommige godsdienstige praktijken maar niet op religieus geloven als zodanig. Daarom is het zo moeilijk kritisch te zijn op vormen van geradicaliseerd geloof die tegenwoordig onze veiligheid bedreigen. Welnu onder deze uitzonderingsconstructie legde Spinoza dynamiet. Onder andere door de redeneerwijze van de natuurkunde en de wiskunde ook toe te passen op menselijke aangelegenheden. Hij pleitte voor een radicale mens- of gedragswetenschap. Die boodschap is nog niet tot de filosofie doorgedrongen en daarom heb ik er zo nu en dan een hekel aan."

Sorry, Paul, je hebt gelijk in je laatste reactie @ 22:12: Spinoza komt vaker voor op je blog. Ik had niet via je zoekvenster geocht, maar gaf Google de zoekopdracht "Spinoza site:https://cultpsy.wordpress.com/" en dat liet alleen je laatste blog zien - wat ik eerlijk gezegd al wel verbazend vond. Vandaag kreeg ik 't in eerste instantie weer zo. Pas bij een tweede maal ingeven, gaf Google een hele lijst blogs... Heb ik van geleerd dat je Google's eerste resultaat niet moet vertrouwen, maar dat je de zoekopdracht nóg eens moet geven.

Wat je eerste reactie, die @ 22:00 betreft: ik heb het nergens over "gewoon maar wat aanvoelen" - hoe kun je daarmee aankomen. Ik ga met je mee dat "De beste psychologische inzichten laten zien dat intuitie gebaseerd is op veel en gedegen nadenken." Maar daar komt dromen, aannemen, speculatie etc. bij te pas - en dat gaat voorbij aan (wetenschappelijke) rationele kennis, Spinoza's tweede kensoort.

Met het eerste deel van je tweede reactie, @ 22:07, ben ik het eens; maar wat je zegt vanaf "losgeweekt" laat ik voor jouw rekening - daarin herken ik geen Spinoza, voor wie wijze mensen het alleen eens zijn over "het ware" (met "het schone en het goede" houdt hij - houden zij - zich niet bezig).

De eerste kennissoort, die van het lichaam bevat vaak "gewoon maar wat aanvoelen", ja toch?

...vol interpretatie vanuit de verbeelding, ja.

En....zonder gemeenschap geen wijsheid! Herinner je je nog de vraag, ik meen van een jaar of wat terug, of Spinoza over het sociale heeft nagedacht? Jij Schreef toen dat een aantal auteurs daar wel degelijk de aandacht op gevestigd hebben. Welnu, 'losgeweekt uit' is het tegendeel van verbonden met.

Inderdaad, maar vergeet niet de grote hoeveelheid domheid die ontstaat in 'gemeenschap'. Je kunt dus vanuit Spinoza ook zeggen: "zonder gemeenschap geen domheid!" Spinoza heeft het over weinige wijzen tegenover een menigte aan overige (gewone) mensen. Wetenschappers zijn niet per se de wijzen - niet allemaal.

En....zonder gemeenschap geen wijsheid! Herinner je je nog de vraag, ik meen van een jaar of wat terug, of Spinoza over het sociale heeft nagedacht? Jij Schreef toen dat een aantal auteurs daar wel degelijk de aandacht op gevestigd hebben. Welnu, 'losgeweekt uit' is het tegendeel van verbonden met.

Paul en Stan Spinoza vreest het lichamelijke niet, zoals gelovigen. Niet persoonlijk en niet in het algemeen. Ook niet over abstracte oneindige zin. Hij heeft het over het concrete bestaan en het voortbestaan, over zingeven met betekenis voor elkaar, dat betere wetenschap en een beter inzicht in het eigen bestaan oplevert. We drukken die wijsheid of kennis uit in dat brede verstandelijk begrip. Niet in een hiërarchie van enkele wijzen tegenover vele domoren. Verstand is in die zin iets relatiefs. Het dynamische begrip van de materie waaruit alles bestaat levert geen eenvoudige werkelijkheid maar wel redelijke denken op maar nog geen harmonische of redelijke verhoudingen.