Opheffen ban Spinoza? - Verslag van Kees Bruijnes

Stilletjes had ik wel verwacht dat ook Kees Bruijnes mij een verslag met zijn ervaringen van het Symposium over De casus Spinoza zou toesturen. En inderdaad trof ik zijn stuk vanavond in mijn mailbox aan. Het lijkt misschien overdadig, maar ieder geeft zijn eigen impressie van zo’n dag, en daarom voeg ik aan het blog “Cold Case Spinoza” van Stefan van Weers van vanochtend en het blog waarin ik verwijs naar het essay van Esther Voet over de Casus Spinoza, dit verslag mét zijn foto’s van Kees toe. En als op Huffington Post het beloofde blog van Steven Nadler zal verschijnen, zal ik ook daarnaar in een blog verwijzen.

 

Opheffen ban Spinoza ???

Gisteren (6 december 2015) naar de Rode Hoed in Amsterdam. Vijfhonderd aanwezigen. Het is vol. Mensen letterlijk tot aan het plafond. Het onderwerp van de middag: De casus Spinoza ofwel het al of niet opheffen van de ban of Cherem van Spinoza.

Het is meteen al een gezellige boel. Veel begroetingen en gepraat. Kortom een beschaafde chaos. Alle geleerden van naam in het Spinoza circuit zijn aanwezig. 

Irene Zwiep (van het UvA.), gespreksleider, opent de gesprekken en wijst op de uitputtende hoeveelheid kennis die voor deze middag was bijeengebracht door het panel van vier (Jonathan Israel; Piet Steenbakkers; Yosef Kaplan en Steven Nadler) en de overige goochemerds ofwel chachamiem ofwel wijzen.

Intussen zit ik op de derde rij, pal achter de genodigden en recht voor het spreekgestoelte. Ook nog eens naast een dame die een rechtstreekse nazaat van de familie van Bento  d’ Espinoza zegt te zijn. In prima gezelschap.

Ik merk op dat er een vitrine staat pal voor het spreekgestoelte met daarin een indrukwekkend boek dat permanent bewaakt wordt door een zeer serieuze bewaakster. Het is het boek van de Sefardische gemeenschap van Amsterdam uit de 17e eeuw opengeslagen op de bladzijde met de gehele tekst van de cherem van Spinoza. Ik maak er snel – met permissie van de bewaakster – een foto van. Theo van der Werf heeft ook interesse in mijn foto.

 

Nu volgen korte impressies van de sprekers. Iedere spreker heeft 15 minuten en begint zonder aankondiging. Dat werkt goed. De vaart blijft er in.

Ronit Palache, (journalist). Een jonge vrouw van de Portugese Amsterdamse gemeenschap vertelt dat ze ooit per ongeluk boeken van Spinoza tegenkwam en was gaan lezen,  zijn stellingen zeer bewonderde en zich afvroeg waarom die man door haar gemeenschap ooit werd uitgebannen. Op haar brief daarover, vier jaar geleden aan de rabbijnen kreeg ze geen antwoord en toen bedacht ze dus het symposium dat deze middag vorm krijgt.

Pinchas Toledano, (hoofd rabbijn van de Nederlandse Portugees Joodse gemeenschap). Een kleine man maar een goed spreker. Hij vertelt dat er vele vormen van de ban waren in de 17e eeuw. Er waren ook mildere bannen dan die van Spinoza. Bannen die alleen een Joodse begrafenis onthielden maar waarbij de gestrafte wel contact met de gemeenschap mocht houden. Of als je de Goddelijke oorsprong van de boeken van Mozes betwijfelde dan “had je geen deel aan en leven na dit leven”. Toledano neemt het op voor zijn zeventiende eeuwse ambtsgenoten. Als ze de gedachten van Spinoza NIET letterlijk zouden hebben uitgebannen dan zou de Joodse gemeenschap van toen ten onder zijn gegaan. Want 1e. Het was een gemeenschap met Spaanse en Portugese “katholieken” die het Jood zijn verleerd waren, maar die weer volbloed Joods moesten worden. Daar was een zekere discipline voor nodig. Die discipline was ook nodig omdat 2e.  de Vroede vaderen van Amsterdam die kersverse Joodse gemeenschap goed in de gaten hielden:  Ze mochten geen ketterse geesten binnen hun kring toelaten en moesten een zekere onderlinge orde bewaren. Hij besluit met: “Wij deden Spinoza in de ban maar wij verkopen wel zijn boeken in de Snoge hier in Amsterdam. Ben ik nooit tegen geweest ook !!!!” 

Steven Nadler (University of Wisconsin-Madison USA) is tegen het opheffen van de ban. Is van mening dat – hoewel dat niet te bewijzen valt – de ban zeker is uitgesproken vanwege de filosofie van Spinoza. Hij verwerpt de stellingname van Odette Vlessing dan ook. Er waren vijf verpletterende punten die de rabbi’s niet konden accepteren. 1e. Het ontkennen van een God die de mens nabij is. Dat maakte Spinoza tot een atheïst in de ogen van zijn tijdgenoten. 2e. De Bijbel is mensenwerk. 3e. Na de tempelvernietiging geldt de Joodse wet niet meer. 4e. De Joden zijn geen uitverkoren volk. 5e. Dood is dood, er is geen persoonlijk leven na dit leven.  Zeventiende eeuws Amsterdam was simpelweg de verkeerde plaats om een leven na de dood te ontkennen want twee rabbijnen hadden zich speciaal in dit onderwerp vastgebeten en gebruikten het om hun gemeenteleden te binden. En…. een cherem kan alleen worden ontbonden bij een levende persoon en Spinoza leeft niet meer.

Yosef Kaplan (Joodse historicus aan Hebreeuwse universiteit van Jerusalem) vindt dat de ban indertijd werd gebruikt als middel om de discipline in de gemeenschap te handhaven. Mensen die contact hadden met gebannenen werden soms zelf ook door een ban getroffen. Ook protestantse kerken kenden de ban voor hun (on)gelovigen. Het opleggen van een ban kon ook als een boemerang terugslaan op de bestuurders als de gemeenschap het niet onderschreef. De meeste gebande personen kwamen al vrij snel terug bij de gemeenschap na het tonen van berouw en/of het betalen van een boete.

Jonathan Israel (Institute of Advanced Study, Princeton, USA) merkt op dat de Nederlandse autoriteiten in 1678 ook iedereen verboden de boeken van Spinoza te lezen, of te drukken of zijn ideeën over te brengen. M.a.w., de Joodse autoriteiten stonden niet alleen in hun forse afwijzing van Spinoza. En daar werd ook streng op gestraft. Hij ziet Spinoza de TTP vooral ook schrijven om het misbruiken van religie door de toenmalige Europese dictators voor eigen belang aan te tonen. Zo manipuleerden Oliver Cromwell in Engeland, Philips de tweede in Spanje en Lodewijk de veertiende in Frankrijk hun bevolking via religieuze sentimenten. Jonathan Israel begrijpt de inzet van de ban in de 17e eeuw, maar tegenwoordig hebben we het Liberale Jodendom (sinds Mozes Mendelssohn) en dat draait om de Verlichting. Hij is daarom vóór het opheffen van de ban.

Piet Steenbakkers (Universiteit Utrecht.  Speciale leerstoel Spinoza Erasmus universiteit Rotterdam) is van mening dat - zeker voor een deel -  zijn filosofie oorzaak is geweest van zijn ban. Hoewel Spinoza wordt verondersteld weinig last te hebben gehad van het uitspreken van de ban, zal het voor hem toch zeer onprettig zijn geweest om van de ene op de andere dag alle contacten met familie en vrienden en met heel Sefardisch Amsterdam te verliezen. Steenbakkers begrijpt de werking en inzet van de ban in 17e eeuws Amsterdam wel maar hij is als religieus ongebonden man een tegenstander van iedere uitsluiting van mensen. Of het nu gaat om filosofen, of kinderen in een schoolklas of over personen op internet, hij is tegen uitsluiting. Hij heeft respect voor het opzetten van het team van vier, Israel, Kaplan, Nadler van hemzelf en prijst het bijeenkomen van zoveel geïnteresseerden op deze mooie dag.

Benjamin Moser (Columnist van de New York Times) leest de volledige tekst van de cherem in de oorspronkelijke taal, het Portugees. Klinkt wel indrukwekkend maar de meesten kennen geen Portugees en daarom doet Emile Schrijver het nog eens dunnetjes over.

Emile Schrijver (Directeur Joods Historisch Museum en Prof. Van het Joodse boek aan de UvA) leest de volledige tekst van de cherem in het Engels. De zaal is muisstil want nog altijd rijzen je haren te berge als je die tekst hoort.

Het oude boek wordt daarna weer snel afgevoerd naar een veilige opslag.

Nathan Lopez Cardozo (Sefardisch rabbijn uit Jerusalem). Deze rabbijn spreekt het langst van allemaal maar dat stoort weinigen want hij spreekt met humor en met inhoud. Begint met te zeggen dat hij hier een groot probleem heeft met zijn gehoor omdat hij zich een representant weet van de Sefardische gemeenschap die zoveel jaren geleden de ban op Spinoza instelde. Hij pareert dat direct door een redelijk goed geschilderd portret van Spinoza te voorschijn te toveren. Het blijkt geschilderd door zijn vader voor de 2e wereldoorlog en het werd tijdens de gehele onderduik in Nederland gebruikt als mascotte om de moraal hoog te houden. Dhr. Cardozo is zelf een afstammeling van de familie Spinoza. Hij vindt het een schande dat de opheffing van de ban al niet eerder is gebeurd en beschouwt Spinoza als de eerste seculiere Tsaddik. “God should have given the Ethics to the Jewish people on mount Sinaï”  Spinoza inspireerde hem om Judaïsme te gaan studeren. Hij bestudeerde de Ethica maar ook de Talmoed. De Talmoed bestaat uit een hele rij dikke boeken met commentaar en discussie. In de Talmoed wordt alles maar dan ook alles ter discussie gesteld. God wordt erin soms gezegd zich met zijn eigen zaken te bemoeien. Vrouwen worden er bijvoorbeeld in uitgelegd hoe ze hun man kunnen verleiden en “In de pauze ben ik bereid u tegen een kleine vergoeding uit te leggen hoe dat dan moet”  En Joodse dogma’ s bestaan niet. Alles, ja alles  staat ter discussie en de Talmoed is daarvan het bewijs. Het is dus ook totaal onjoods en zeer verwerpelijk om een ban in te stellen zoals bij Spinoza op de opvattingen van een filosoof.   “Die mensen die dat deden moeten ze verbannen!!!” Het uitspreken van een ban duidt op angst, en dat moet niet, je moet je tegenstanders altijd ten volle en geheel laten uitspreken.  We moeten de ban opheffen maar in feite werd de ban al opgeheven op het moment dat Spinoza stierf. (Cardozo vindt het jammer dat Spinoza de Talmoed niet kende want dan zou hij beslist ruimhartiger over het Jodendom hebben geschreven.)

Nu grijpt Pinchas Toledano de microfoon weer en de twee rabbijnen discussiëren nu even flink tegen elkaar aan over dogma’s in het Jodendom.

Paul Cliteur (Universiteit van Leiden). De paus beval ooit tot excommunicatie van de Engelse koningin (1571) en Khomeini beval ooit Salman Rushdie te vermoorden. Het is een slechte gewoonte van heersers of van bestuurders om mensen uit te sluiten. En daarom is Paul Cliteur voorstander van opheffing van de ban.

Herman Philipse (Universiteit van Utrecht): “Spinoza was ooit een belangrijk filosoof maar de filosofie is inmiddels verder voortgeschreden.” Zo kennen we Herman Philipse weer: geen groot vriend van Spinoza. Hij vindt opheffen van de ban nodig, want een religie die de ban hanteert moet je vermijden. Hij herinnert aan een Franse ketter uit de 17e eeuw die werd gestraft door hem eerst zijn tong uit te trekken, toen zijn vingers af te snijden en hem daarna levend te verbranden. Daarmee vergeleken was de Sefardische gemeenschap in 1656 zeer humaan.

Daarna kwam er nog van alles aan de orde in de discussies tussen de geleerde heren. Het was iedereen vanaf het begin duidelijk dat vandaag in deze tijd uiteraard niemand die ban nog zou willen. En eigenlijk was de hele sessie voornamelijk een mooie maar zeer plezierige smoes om 1e.  Amsterdam in het zonnetje te zetten als Spinozastad (Welke positie Den Haag bestrijdt) en 2e. Om Spinoza zelf met alles er omheen weer voor het voetlicht te brengen. Alle kranten hebben er over bericht en gezellig was het ook nog.

Wij wensten elkaar wel thuis en “tot volgende week in Amsterdam bij de VhS.”

Kees Bruijnes,   Kapelle  7 december 2015

Zie hier op deze foto die Claudia Kamergorodski voor Crescas maakte, Kees Bruijnes zitten schuin achter Ronit Palache.


vlnr: Jonathan Israel, Paul Cliteur, Herman Philipse en Ronit Palache

Reacties

Als iemand geschrapt wordt uit het doopregister van de rkk is hij uiteraard geen katholiek meer.
Geldt iets dergelijks ook niet voor joden?
Waarom blijft men Spinoza dan een jood noemen, ook nadat hij uit de synagoge werd geschopt en blijven sommigen doen alsof hij nog steeds bij de "club" hoort (zoiets als een verloren zoon)?
Spinoza de bekendste "joodse" Nederlander noemen lijkt mij dan op zijn minst misplaatst (dan is Luther de bekendste Duitse katholiek).

Analoog aan de vraag: “Waarom blijft men Spinoza dan een jood noemen”, kan men de vraag stellen waarom blijft men de joden een volk noemen?
Nu vastgesteld is, dat de ban bij het overlijden van Spinoza al is opgeheven, wat haarscherp aangeeft dat de telkens terugkerende gesprekken over de excommunicatie van Spinoza sinds 1789 niets anders was als een semantische manipulatie binnen het semantische universum, blijft de vraag wat betekent dit voor de politieke Spinoza? Of stond de ban op Spinoza gelijk aan een ban op de natuurlijke, menselijke deugd de “empathie”, wat per saldo de Holocaust mogelijk heeft gemaakt, zoals beschreven in het werkzame idee van Moses Mendelssohn in 1783.
Emile Rousseau van de tweede moderne.

Beste René Buds, hier is sprake van enige verwarring. Spinoza werd door zijn A'damse Joodse gemeenschap niet "als jood" geschrapt (hoe, namens wie hadden ze dat kunnen doen?), maar als lid van hun gemeenschap uit 'hun club' verbannen.
Hij had in de TTP veel kritiek op praktijken en eigenwaan van de joden, Hij deed dat als voortkomeling uit dat volk, wat hij nergens ontkende. En wat anderen bevestigden: "onze jood uit Voorburg" (Huygens). Als hij gezien wordt als de grootste joodse Nederlander, maakt hem dat niet minder grootste Nederlander.

Foto met Kees Bruijnes toegevoegd

This launch vaulted the relative newcomer to the athletic shoe category ahead of industry titans Nike and Adidas and well-established New Balance in the race to bring a 3D-printed athletic shoe to the general consumer market