Miguel de Unamuno (1864 - 1936) in strijd met Spinoza

Unamuno.jpg (14626 bytes)Miguel de Unamuno werd geboren in Bilbao, de grootste stad van het Baskenland in Spanje. Aan de Universiteit van Madrid studeerde hij filosofie en letteren. Hij werd schrijver in alle genres; hij schreef filosofische essays, verhalen, poëzie en theater en had grote invloed op het intellectuele leven in Spanje. Hij kende vele talen en leerde ook Deens om Kierkegaard te kunnen lezen. Hij werd een van de voorlopers van de existentialisten.

Tweemaal was hij rector van de Universiteit van Salamanca. In 1924 werd hij door de regering van die post verdreven, waarna hij in ballingschap werd gestuurd. Na de val van generaal en dictator Primo de Rivera kwam hij terug en bekleedde van 1930 weer het rectoraat. Bij het begin van de Spaanse Tweede Republiek, waarbij er even democratische vrijheid gloorde, werd hij kandidaat van een kleine intellectuele partij Al Servicio de la República. De militaire coupe van Franco, maakte snel een einde aan dit democratisch avontuur. Aanvankelijk verwelkomde hij Franco’s staatsgreep die een redding van radicale elementen betekende, maar diens harde optreden tegen de republikeinen bracht hem in verzet. Hij werd daarom voor de tweede maal van zijn functie ontheven, maar niet dan nadat hij aan de universiteit een openlijke ruzie had met de nationalistische generaal Millán Astray. Op 12 oktober 1936 vierde Spanje de 'Dag van het Ras', waarbij in Salamanca de notabelen zich in de universiteitsaula verzamelden. Generaal Millán Astray, invalide oorlogsheld van de nationalisten, hield een toespraak waarin hij de Catalanen en Basken beledigde en pleitte voor 'een, groot en vrij' Spanje. Rector Unamuno pareerde de beledigingen met een pleidooi voor Intelligentie. Genoteerd werd:

Miguel de Unamuno: "At times to be silent is to lie. You will win because you have enough brute force. But you will not convince. For to convince you need to persuade. And in order to persuade you would need what you lack: Reason and Right."

Milan-Astray shouted in reply: "Death to intelligence! And long live Death!" whereupon he drove the elderly Unamuno out of the university at gunpoint. [van hier]

Unamuno werd onder huisarrest geplaatst en overleed tien weken later, enige maanden na het begin van de Burgeroorlog, op 31 december 1936 aan een hartaanval.

Bekijk de afbeelding op ware grootteUnamuno kun je zeggen, leed aan de onttovering van de wereld. Hij was een 'leidenschaftlicher Gegner aller Fortschritt' (volgens cultuurcriticus E.R. Curtius in 1925). Hij was een dikwijls verscheurd mens tussen het oude (Spaanse) geloof en de rede van de moderne westerse wetenschap. Bij geen van beide voelde hij zich geheel thuis. Steeds weer werd hij heen en weer geslingerd tussen de dictaten van de rede en de verlangens van het hart. Zoals Robert Lemm het omschreef: "wat het verstand beredeneren kan en wat het hart wil probeerde hij, al vechtende, met elkaar te rijmen. Het tragisch levensgevoel, het wezenskenmerk van zijn denken, wortelt in dat gevecht." *) Net als Tolstoi verlangde hij ernaar te kunnen geloven als een eenvoudige boer. Maar dat kon niet meer - de twijfelende en kritische rede had dat alles verstoord.

Het korte verhaal uit 1930 "San Manuel Bueno, mártir" (Sint Manuel de Goede, martelaar) vat de strijd en twijfel van Unamuno indringend samen. Het gaat over een plattelandspriester die zijn geloof in het voortbestaan na de dood verloren is, maar daarover niets aan zijn parochianen laat merken. Integendeel elke zondag herinnert hij hen aan hun voortbestaan - hij wil hun geloof dat zo’n noodzakelijke steun in hun leven is niet verstoren.

Unamuno had bijna een obsessief maar onmogelijk verlangen naar de eeuwigheid. Hij zag aan de basis van elke religie en elke filosofie, of eigenlijk aan elke menselijke actie en denken: de vrees voor de dood en het verlangen naar onsterfelijkheid. Men sprak wel van het aeternisme van Unamuno. Aan deze wens om altijd te leven wijdde hij zijn grootste werk Del sentimiento trágico de la vida (1913).

 

"Als iemand in de twintigste eeuw constant over het thema van leven na de dood heeft gefilosofeerd, dan is Unamuno dat wel," aldus Robert Lemm.  

In het genoemde boek gaat hij ook het gevecht aan met de filosofie van Spinoza. De manier waarop Spinoza schreef dat we weten dat we eeuwig zijn accepteerde hij niet. De rede die volgens hem de onsterfelijkheid niet kan bewijzen, werd voor hem daardoor zelfs dé vijand van de mens. Hoe kon de rede nu gelukzaligheid en troost bieden! 

Spinoza's dolía Dios
In EL HOMBRE DE CARNE Y HUESO [De man van vlees en bloed], het eerste hoofdstuk van DEL SENTIMIENTO TRÁGICO DE LA VIDA, schreef hij over Spinoza: “Como a otros les duele una mano o un pie o el corazón o la cabeza, a Spinoza le dolía Dios.” Zoals anderen gewond zijn aan hand of voet of het hart of het hoofd, zo kende Spinoza de Godspijn
. [hier 't origineel]

 

Op de website heb ik uit de Engelse vertaling, The Tragic Sense of Life, die in 1921 verscheen en op internet is te vinden, de citaten genomen waarin Unamuno met Spinoza in discussie gaat; het is teveel om in een blog op te nemen [Cf. PDF op veiliger plek geplaatst].

Samengevat zegt hij: “Let us take the man Spinoza, the Portuguese Jew exiled in Holland. Read his Ethics for what it is, a desperate elegiac poem, and tell me if you do not hear, beneath the unadorned, but seemingly serene, propositions set forth more geometrico, a mournful echo of the prophetic psalms. This is not the philosophy of resignation but of despair.”

De conservatief en traditionalist Unamuno doet me denken aan iemand als Leo Strauss die ook vooral Spinoza kwalijk nam de grondlegger van de moderniteit te zijn. (Zie daarover dit blog).

bronnen

wiki

Authors' Calendar jonka tekijä on Petri Liukkonen

Armand F. Baker zette vertalingen van zijn boek El pensamiento religioso y filosófico de Antonio Machado op internet

Over de aforismen van Miguel de Unamuno, door Robert Lemm

Ferrater Mora, José. “On Miguel De Unamuno's Idea Of Reality.” Philosophy and Phenomenological Research 21 (June 1961): 514-520.

Miguel de Unamuno, The tragic sense of life in men and nations, vertaling van Anthony Kerrigan uit 1997 deels te raadplegen bij books.google.com

*) In het Nederlands is verschenen:
Miguel de Unamuno: De paradox als filosofie: bloemlezing uit de essays van de 'filosoof van het tragisch levensgevoel'; presentatie, vert. [uit het Spaans] en noten van Robert Lemm
[citaat van blz 9]

 

    Miguel de Unamuno, Obras completas by Liblit.[van hier]