Manuel Joël (1826 – 1890) van invloed op de geïnteresseerde Spinoza-receptie aan het Jüdisch-Theologische Seminar in Breslau

Manuel JoëlHet Joods-Theologische Seminarium in Breslau bestond van 1854 tot 1938 en werd een van de belangrijkste joodse opleidingsinstituten voor rabbijnen in Europa. De historicus Heinrich Graetz was er docent (cf blog). Er ontstond een Spinoza-accepterende receptie in Breslau, waaraan uiteindelijk Jakob Freudenthal (1839-1907) een grote vlucht gaf [zie blog]. Manuel Joël moet de grondlegger ervan zijn geweest of degene die het klimaat ervoor schiep. Wie was hij?

Manuel Joël werd geboren in Birnbaum in West Pruisen (tegenwoordig Miedzychód) waar zijn vader rabbijn was. Hij studeerde vanaf 1848 aan de Universiteit van Berlijn klassieke filologie, filosofie en joodse religie, o.a. bij Friedrich Adolf Trendelenburg [Cf blog en blog]. Trendelenburg schijnt hem op het spoor van Spinoza te hebben gezet en op het bestuderen van de joodse filosofische tradities. Hij kwam ook onder invloed van Leopold Zunz en vooral van Michael Sachs (op diens begrafenis in 1864 hield hij een toespraak). In 1852 promoveerde hij in Halle tot doctor in de filosofie. In 1854 werd hij docent aan het toen pas opgerichte Jüdisch-Theologische Seminar in Breslau. In 1863 werd hij als rabbijn de opvolger van Abraham Geiger in de joodse gemeente van Breslau. Anders dan de meer radikale Geiger stond hij een meer gematigde ‘Reformbewegung im Judentum’ voor, waarbij hij, in respect voor het verleden, wilde vasthouden aan het joods-orthodoxe karakter van de joodse eredienst. Vanaf 1888 tot zijn dood gaf hij weer les aan het seminarium van Breslau.

Hij was in Breslau de docent godsdienstfilosofie van Hermann Cohen en had vanuit die milde Spinozareceptie invloed op het aanvankelijk gunstige beeld dat Cohen van Spinoza had; dat later wel anders werd [zie blog].

Joël's Die Religionsphilosophie des Maimonides (Breslau, 1859) was van grote invloed op de Maimonides-studie, ook op Cohen, die er overigens 50 jaar later kritiek op uitoefende. Nadat Joël zich wijdde aan de studie van twee bijna vergeten joodse filosofen, Levi ben Gershon (Levi b. Gershon als Religionsphilosoph, 1862) en Ḥasdai Crescas (Don Chasdai Crescas' Religionsphilosophische Lehren in Ihrem Geschichtlichen Einflusse Dargestellt, 1866), bracht zijn laatste onderwerp hem tot de ontdekking van Spinoza’s afhankelijkheid van joodse denkers en schreef hij vervolgens twee studies over Spinoza:

 

Manuel Joël, Spinozas Theologisch-Politischer Traktat: auf seine Quellen geprüft (Schletter'sche Buchhandlung, Breslau, 1870) [in z’n geheel te zien bij books.google]
 

 

  

 

 

 

 

Manuel Joël, Zur Genesis der Lehre Spinozas mit besonderer Berücksichtigung des kurzen Traktats »Von Gott, dem Menschen und dessen Glückseligkeit« (Schletter'sche Buchhandlung, Breslau, 1871) [in z’n geheel te zien bij books.google]

 

 

Het ging hem daarbij om een zo objectief mogelijke waardering van Spinoza, die hij ondanks diens kritiek op het jodendom weer toegankelijk en beschikbaar wilde maken voor het joodse denken.

De gelijkstelling van God en de natuur zag hij in het verlengde van de in de joodse traditie bediscussieerde en bekritiseerde antropomorfe godsopvatting. In het licht daarvan zag Joël Spinoza nog niet als zo heterodox als het vanuit christelijk perspectief toeschijnt.

Zo vond hij ook: “In der That, die Unpersönlichkeit Gottes, wenn man weiter nichts darunter versteht, als die Aufhebung jeder Analogie mit der menschlichen Persönlichkeit, ist mit Nichten ein Specificum des Spinozismus. Es giebt keinen noch so starken Ausdruck im Spinoza, der den Vergleich göttlicher und menschlicher Eigenschaften mit einander ahzuweisen bestimmt ist, der nicht durch einen gleich starken Ausdruck bei Maimonides wett gemacht werden kann.” [Zur Genesis der Lehre Spinozas, p, 13]

_____________

bronnen

 

Beate Ulrike La Sala gaat in haar Hermann Cohens Spinoza-Rezeption [Alber-Verlag in Freiburg, 2012 - cf blog], uitgebreid in op de Spinoza-interpretatie van Joël en diens invloed op Cohen.

James T Robinson (Ed.), The Cultures of Maimonideanism: New Approaches to the History of Jewish Thought. Brill, Leiden, 2009 [books.google]

George Y. Kohler, Reading Maimonides' Philosophy in 19th Century Germany: The Guide to Religious Reform. Springer, 2012 - isbn 9789400740358 [books.google]
Zie daarin over Manuel Joëls Maimonides-lezing en de (als ideologisch bekritiseerde) kritiek erop van Hermann Cohen rechtstreeks bij books.google

Jan-Hendrik Wulf, Spinoza in der jüdischen Aufklärung: Baruch Spinoza als diskursive Grenzfigur des Jüdischen und Nichtjüdischen in den Texten der Haskala von Moses Mendelssohn bis Salomon Rubin und in frühen zionistischen Zeugnissen. Akademie Verlag, 2012 - isbn 9783050052205 [books.google]

Görge K. Hasselhof, Manuel Joel And The Neo-Maimonidean Discovery Of Kant. Brill, Leiden, 2009 [hier]

Jewish Encyclopedia over Manuel Joël

de.wikipedia over  Manuel Joël