Lezingen van de Spinozadag 2015 staan online

Op zijn website heeft de ASK de lezingen geplaatst die gehouden zijn tijdens de Spinozadag van zondag 22 november 2015. Ik wijs hier vooral op het - zoals altijd - goede en duidelijke exposé van Piet Steenbakkers [cf. PDF]. Ik raad het ieder ter lezing aan. Hij geeft zowel een interessant stukje receptiegeschiedenis, als een systematische behandeling van zijn onderwerp: Individu en collectief bij Spinoza.

Steenbakkers roept de vraag  op: "Waarom hebben Wolff, Maimon en Hegel en zovele anderen dit [n.l. Spinoza’s conatus-leer als individuatie-principe] gemist? Vanwaar die gedachte dat Spinoza geen, of hoogstens een zwak ontwikkeld individubegrip zou kennen? Die vraag intrigeert me, maar een antwoord daarop kan ik vooralsnog niet geven."

Ik geef daarop dit antwoord: men was toen alleen geïnteresseerd in en bestudeerde alleen het eerste en misschien het tweede deel van de Ethica. Op basis van zijn metafysisch systeem vormden zij zich hun idee van Spinoza. Aan het derde deel (en daarin wordt het conatus-begrip ontwikkeld) kwamen ze niet meer toe; hun oordeel was al gevormd.   

 

Reacties

In het boeiende betoog van Piet Steenbakkers lees ik een merkwaardig (?) citaat van Salomon Maimon:

"Het spinozistische stelsel gaat [...] uit van een en dezelfde substantie [...]. Deze unieke substantie is volgens hem niet alleen het enig mogelijke zelfstandige (van een uitwendige oorzaak onafhankelijke), maar ook het enige voor zich bestaande wezen, waarvan de bestaanswijzen (modi) alle wezens zijn die zich zogenaamd buiten hem bevinden. [...] In dit stelsel is alleen de eenheid reëel; het menigvuldige slechts ideëel. [...]"

Dit als opmaat naar de conclusie dat:
"Dat laatstgenoemde [nl. het atheïstische] loochent het bestaan van God, het eerste echter [nl. dat van Spinoza] het bestaan van de wereld. Het zou dus veeleer het akosmische systeem moeten heten."

Ten eerste zie ik niet goed hoe bij Spinoza de bestaanswijzen/modi zich "buiten hem [God] bevinden". Ten tweede suggereert de term "akosmisch" een tegenstelling tussen 'god' en 'kosmos', want evenmin te verenigen lijkt met Spinoza's ideeën. Ten derde staat –door de Spinoza's gelijkstelling God/Natuur/Substantie– de beschuldiging van 'atheïsme' gelijk aan 'a-substantie-isme', wat vanuit zijn filosofie tamelijk absurd is. Dat Spinoza 'a-bijgelovig' is, dat lijkt me wel een terecht verwijt, als je dat als verwijt zou willen opvatten. Voor Spinoza lijkt het me eerder een compliment (evenals de over hem uitgesproken ban;-)

@Stefan, interessante waarneming.
Spinoza's beginsel van immanentie (i.t.t. transiëntie) lijkt Maimon in dit citaat inderdaad niet opgepakt te hebben.
Een ferme tegenstelling tussen 'god' en 'kosmos' is er inderdaad bij Spinoza niet, maar ook geen volstrekte identificatie (zoals hem vaak ten onrechte in de schoenen wordt geschoven): die mag niet geconcludeerd worden uit zijn gelijkstelling God/Natuur/Substantie. De wereld is in en door God, een expressie van God's wezenlijke werkdadigheid (Dei actuosa essentia), die overigens naast deze manifestatie - los ervan - geen 'rest' heeft, geen apart bestaan heeft. God bestaat alleen maar als werkdadigheid in z'n effecten. De natura naturata in de natura naturans (uit de laatste voorkomend én er wegens de immanente veroorzaking in blijvend) is een moeilijk vatbare verstrengeling van (gedeeltelijk) identificatie én (overwegend) differentiatie.

Dank voor je reactie en toelichting Stan. Prettig om even een bevestiging te krijgen.
Maar als m'n waarneming klopt, dan is het des te verwonderlijker dat kennelijk Fichte en Hegel zo makkelijk met Maimon zijn meegegaan. Dit is toch Spinoza-ABC? (veel verder ben ik zelf namelijk nog niet; 'niet gehinderd door kennis' heet dat).
Ik begrijp dat 'natuur' meer dan de optelsom van de bestaande dingen (universum in de ruimste betekenis), wat idd mooi tot uitdrukking komt in het onderscheid naturata/naturans. Natuur als een zijnd worden en een wordend zijn (de 'neverending' optelsom). Ik blijf nog wel zitten met vragen over het onderscheid immanent/transiënt (transcendent?). Ik geneigd die begrippen te koppelen aan de discussie over pantheïsme / panentheïsme, begrippen die ik niet goed kan verbinden met (wat ik begrijp van) Spinoza. Zo heb ik nog het e.e.a. te bestuderen:-)