Johann Friedrich Herbart (1776 - 1841) bestreed het Spinozisme met "Gespräche über das Böse"

Toen ik tien dagen geleden enige blogs maakte over de -zoals ik hem omschreef - volkomen vergeten Spinoza geleerde Karl Thomas (d. 1873), bleek dat hij tot de Herbartianen behoorden, die nogal bekend stonden om hun anti-Spinozisme. Jammer genoeg heb ik die reeks zoals ik hem op 't oog had, niet kunnen voltooien, doordat er veel tussendoor kwam. Misschien pak ik die draad nog een keer op. Bij dat speuren was ik intussen wel op deze Herbart gestuit - in het derde blog gaf ik ook informatie over hem - en kwam ik een interessante tekst tegen van deze Duitse filosoof en grondlegger van de wetenschappelijk pedagogie:

Johann Friedrich Herbart, Gespräche über das Böse. Königsberg, bey August Wilhelm Unzer, 1817 - books.google

Het boek bestaat uit twee lange gesprekken die helemaal over Spinoza gaan! Het heeft de vorm van een tweegesprek tussen Otto en Lothar. Otto heeft warme bewondering voor Spinoza, ziet zich als aanhanger en verdediger van Spinoza, maar staat voor vele raadsels en is nog lang niet genoeg in zijn filosofie doorgedrongen. Lothar is een vernuftige bestrijder van het Spinozisme, doordat hij er veel te veel onafgewerkte draden in ontwaart. In zijn ogen presenteert het Spinozisme zich ten onrechte als een systeem, maar is het niet meer dan een zienswijze. Otto kan niet tegen Lothar op en delft - uiteraard - tenslotte het onderspit.

Het is duidelijk dat Herbart weinig van Spinoza's filosofie moest hebben. Hij zit dan ook waarschijnlijk het meest in het personage Lothar, maar is kennelijk ook wel zoveel door Spinoza gefascineerd geweest, dat hij ook aardig wat in het andere personage, Otto, heeft kunnen leggen.

Het is ook duidelijk dat Herbart een invloedrijke pedagoog en onderwijsman was, die wist dat je via zo'n dialoog heel goed ideeën kon overdragen. Maar iemand die nog helemaal niets van Spinoza weet, wordt niet veel wijzer dan dat het besef zal doordringen dat er problemen met het Spinozisme zijn. Vooral degenen die al twijfels of bezwaren hebben, zullen zich door de dialoog aangesproken voelen.

Knap gevonden die titel - als door een spindoctor avant la lettre: het gaat in de dialogen over de vermaledijde Spinozistische relativerende kijk op goed en kwaad. Maar de titel wijst ook het Spinozisme zelf in z'n geheel aan als: das Böse.

Je ervaart in de dialoog, die het meest weg heeft van een twistgesprek, veel bezwaren die er in de loop van de tijd door Bayle en anderen, o.a. tijdens de Pantheismusstreit, naar voren zijn gebracht.

Daar ik er iets van discussies zoals we die in onze bijeenkomsten van de Spinoza Kring Limburg soms hebben, in dacht terug te horen, vond ik het de moeite waard om in een PDF het eerste gesprek aan te bieden in een hedendaags lettertype, hetgeen uiteraard eenvoudiger leest dan de Duitse 'Fraktur', waarin het boek uit 1817 gezet is. Ik heb de letter iets groter genomen, zodat de tekst goed in een tablet te lezen is. Ik vind het opvallend hoe goed zo'n boek van bijna 200 jaar oud nog te lezen is. PDF met het gehele lange "Erstes Gespräch über das Böse" op 19 mei 2015 verplaatst naar veiliger omgeving