Johan Polak vergeleek 25 jaar geleden kansen tot floreren van nieuw tijdschrift Nexus met slotzin Ethica

In januari 2016 is het vijfentwintig jaar geleden dat door Rob Riemen i.s.m. anderen het cultuurfilosofisch tijdschrift (in boekvorm) Nexus werd opgericht. Ter gelegenheid daarvan verscheen vorige week een gebonden dubbeldikke uitgave Nexus 70, De terugkeer van Europa. Haar tranen, daden en dromen waarin onder meer klassieke toespraken zijn verzameld van o.a. Robert Musil, Victor Hugo, Joseph Roth, Stephen Spender, Robert Schuman en Stefan Zweig. [Cf.]

In "Lectori Salutem" geeft Rob Riemen op pagina VI een terugblik op de bijeenkomst op maandagmiddag 21 januari 1991 om een nieuw tijdschrift op te richten dat Nexus zou gaan heten:

... Een cultuurfilosofisch tijdschrift in boekvorm? Europees humanisme? Jodendom en Thomas Mann? Internationale bijdragen? Intellectuele elite? Nu, in deze tijd?! En dan was er nog maar net voldoende geld voor één, misschien twee uitgaven?! Hoeveel abonnees zouden er wel niet nodig zijn, en hoe daaraan te komen?

De scepsis over de kans van slagen was zeker zo groot als de onderkenning van de noodzaak dat een tijdschrift als Nexus er moest komen. Johan Polak, oud-uitgever te Amsterdam, en met zijn uitgeverij, boekhandel, en passie voor de Europese cultuur mijn amicus spiritus, vatte dit alles samen in de paradox: ‘Deze tijd heeft een tijdschrift als Nexus nodig, juist omdat het een contrapunt is voor deze tijd. Het zal niet gemakkelijk zijn, want de te overwinnen moeilijkheden zijn groot. Maar alles wat de moeite waard is in het leven, komt tot stand dankzij moeilijkheden.’

Een ander in het gezelschap corrigeerde glimlachend met de opmerking: “Johan, je bedoelt ondanks moeilijkheden.’ Maar de aangesprokene schudde ontkennend zijn hoofd. ‘Nee, het is dankzij en niet ondanks moeilijkheden. Alles wat echt goed is, is goed omdat het niet gemakkelijk was en zelf ook niet is. Nog nooit is uit iets gemakkelijks iets bijzonders ontstaan, en niets dat bijzonder is, is gemakkelijk. ‘Sed omnia praeclara tam difficilia, quam rara sunt,’ citeerde hij met zijn diepe bas de beroemde slotregel van Spinoza’s Ethica: ‘Alles wat schitterend is, is even moeilijk als zeldzaam’. Hier sprak de oud-leraar klassieke talen, de bewonderaar van de klassieke oudheid, maar ook een vaderlijke vriend met veel levenservaring. In het besef van het toekomstperspectief dat hij zojuist had gegeven – een gebergte aan moeilijkheden dat overwonnen zou moeten worden – vond hij het belangrijk om nu ook zijn vertrouwen in mij uit te spreken. Met zijn hoofd naar mij wijzend, zei hij: ‘Nexus is zijn idee, zijn initiatief. Hij is jong en heeft de energie en passie die nodig is. We moeten hem de ruimte laten en waar mogelijk, zo goed als we kunnen, ondersteunen. Dan worden die moeilijkheden wel overwonnen en zal Nexus blijven bestaan.’

________________________
[Met dank aan Wim Goris voor deze informatie]

Foto Johan Polak uit ongeveer die tijd, oktober 1989, door Rik H.J. van Dam (KB)

 

Reacties

Stan,
1. Het merkwaardige van de Nexus-onderneming is dat Riemen c.s. onder 'cultuur' - bedoeld wordt de Europese cultuur - blijkbaar alleen literatuur en filosofie verstaan, en daarbij epateren met big shots als Thomas Mann, Robert Schuman, Debussy, etc.
Vraagt men niet-Westerlingen naar het meest kenmerkende van de Europese cultuur, dan zullen zij niet de grootheden uit de Europese literatuur, filosofie, muziek en beeldende kunst noemen, hoe belangrijk die voor ons - en ook voor mij - ook zijn. Immers, die hebben zij zelf vaak in ruime mate voorhanden (China, India). Voor hen is het meest kenmerkende van de Europese cultuur de baanbrekende ontwikkelingen in de (natuur)wetenschappen en de techniek. Die zijn voor hen import, ze hebben een diepe invloed op hun dagelijks leven, ze kunnen op geen enkele manier zonder, ze verlangen ernaar, maar roepen tegelijk ambivalente gevoelens op van bewondering en jaloezie.
2. Spinoza zat op het snijvlak van natuur- en wiskunde, en filosofie, godsdienst en seculiere cultuur. Bij mijn weten speelt Spinoza bij Nexus nauwelijks een rol.

Nauwelijks, inderdaad, Adrie. Je vindt op de website van Nexus geen enkel apart substantieel artikel over Spinoza. Je vindt boekbesprekingen, zoals van Tinneke Beeckman's boekenen Nexus 51. Mijn Arcadië vindtje ingeleid met: "zoals Spinoza schreef, we worden opgevoed in en door en voor de maatschappij, niet om ons wijs, maar om ons gehoorzaam te maken."
De enige dieper gaande en informatieve tekst is de bespreking door Henri Krop van de vertaling door Corinna Vermeulen van de Ethica bij Boom:
https://www.nexus-instituut.nl/nexus-review/109-ethica
En dat was het dan wel