Hoe uit de Duitse filosofie de Spinoza-verguizing en het Duitse antisemitisme ontstaan zou zijn

Van het een komt het ander. Tot gisteren had ik nog niet eerder van Felix Dahn gehoord. Maar toen ik een blog maakte over een passage die ik bij J.H. Gunning was tegengekomen, stuitte ik op een lange tekst van ene Dieter Just van wiens bestaan ik tot dat moment ook niet op de hoogte was geweest. Nadat ik mijn blog had afgerond, ging ik eens kijken wat die Dieter Just te bieden had en ik raakte verbluft over waar ik nu weer in verband met Spinoza op terecht kwam.

En zo wordt dit blog in zekere zin een vervolg op het blog van 17 april 2014, "De nationaal-socialistische Spinoza-verguizing" n.a.v. Michiel Wielema's artikel "Spinoza in het Derde Rijk" in het Tijdschrift voor Geschiedenis, door te wijzen op het werk van Dieter Just, die de wortels van het Duitse antisemitisme in de Duitse Filosofie zegt aan te kunnen wijzen.

Dieter Just is geboren in 1939. Zijn ouders waren "Nationalsozialisten mit starkem antisemitischen Einschlag" en zijn jeugd en puberteit en eigenlijk z'n hele leven stond onder invloed daarvan.

Hij studeerde filosofie, deed veel Kant en Fichte, later veel Nietzsche en Kierkegaard, kwam in aanraking met het jodendom en ging studies maken over de "protestantse Duitse Geest" die hem bleef fascineren. Hij publiceerde een boek over Nietzsche en voorst

Das gestörte Weltbild. Über die Funktion des Antisemitismus im völkischen Denken [Weidler Buchverlag, Berlin 2000]

Die Schattenseite des Idealismus. Über die geistige Vorbereitung der Tragödie des deutschen Antisemitismus [Weidler Buchverlag 2004] [Cf de recensie van Dr. Martin Schuck in het Pfälzischer Pfarrerblatt 5/ 2005]  

In dat boek wil hij aantonen dat en hoe het politieke lot der Duitsers bepaald werd door hun wereldbeschouwingen en de manier waarop zij via filosofen en schrijvers een Cultuurnatie meenden te zijn, maar hoe uit de idealistische filosofie het Duitse antisemitische ontstond, en niet zozeer uit het christendom. Ik denk overigens niet dat het niet een of-of-kwestie betreft: beide kan het geval zijn.

Just blijft ermee bezig en het zou me niet verbazen als hij publiek weer aan een nieuw boek werkt. Op zijn website zijn 25 soms behoorlijk lange teksten aan te klikken over ditzelfde onderwerp. En in een flink aantal ervan komt ook Spinoza aan de orde: Spinoza die door de idealisten als te bestrijden vijand werd beschouwd - als de filosoof waartegen zij zich afzetten. Je proeft de woede van de auteur, die het niet perse om de verguizing van Spinoza ging, maar om hoe het Duitse antisemitisme de „jüdischen Geist" bestreed en hoe Spinoza als kop van jut a.h.w. model stond voor het joodse volk. Ik noem hier de teksten, waarin Spinoza aan de orde komt.

1. Ich denke - also bin ich nicht. Vom deutschen Idealismus zur nationalen Ideologie. Jahwe, Spinoza und die Juden als Feindbilder deutscher Denker und Demagogen. [PDF]

6. Der Fanatismus der „Vernunft“. Fichte, der „Philosoph der Freiheit“, in absoluter Freiheit gelesen [PDF]

7. Der Antisemitismus der »Vernunft«. Anmerkungen zu »Die Sendung Moses« von Friedrich Schiller [PDF]

9. Das radikale Böse in der menschlichen Natur. Über Kants Bild vom Jude [PDF]

12. Die religiöse Revolution. Brauchen wir eine neue Theologie nach Auschwitz? [PDF]

13. Die deutsche Tragödie – dargestellt an Lenaus Faust. Über „populäre“ Missverständnisse von Kants Philosophie [PDF]

19. Felix Dahn – der Erfinder des „Übermenschen“. Von der klassischen Philosophie über die tragische Weltsicht zum germanischen Rassenwahn [PDF]

                                               * * *

Over zijn eventuele gelijk of ongelijk kan ik het op zo korte termijn niet hebben; ik heb ook alleen nog maar gegrasduind en slechts hier en daar wat gelezen. Voor dit moment interesseert me alleen te kunnen wijzen op teksten, waarin veel interessants (en mogelijk waarheid) te vinden is. De invalshoek als zodanig komt mij als belangrijk voor   - die was er voor zover mij bekend niet eerder.

____________

Ik herinner hier ook aan het volgende: over de twijfelachtige rol van Kant en vooral Jacobi schreef

Ursula Goldenbaum “The Pantheismusstreit – Milestone or Stumbling Block in the German Spinoza Reception?” In: Michael Hampe, Ursula Renz, Robert Schnepf (Eds.). Spinoza's Ethics. A Collective Commentary. [Brill, 2011]

Ik schreef er vier blogs over: "Pantheismusstreit - mijlpaal of steen des aanstoots?" [1], [2], [3], [4]