Hoe ontstaan de talloze diverse en deelbare dingen uit het ondeelbare Ene?

De opmerking van de spreker bij de lancering van de Spinoza Kring Limburg over het feit dat hij bij de vraag naar de relatie tussen het Ene en het Vele bij Spinoza een 'diversificatie-beginsel' mist, bleef mij bezig houden en deed mij verder zoeken. De kwestie komt neer op de vraag: waarom en hoe bestaan er modi? Waarom is er de natura naturata, zelfs de op oneindige manieren oneindigheid aan modi (infinita infinitis modis, E1/16) en bestaat niet alleen God of de natura naturans? Anders gezegd hoe komt de stroom van de diversiviteit van de natura naturata voort vanuit de ondeelbare eenheid van de natura naturans? Hoe geschiedt die almaar doorgaande opdeling en diversivering van talloze eindige dingen vanuit een ondeelbare eenheid? Wat is de ratio daarvan? Hoe is die samenhang te begrijpen? Hier zijn altijd vragen blijven bestaan, die in de literatuur tamelijk weinig behandeling kregen.

Kolakowski die zich veel met Spinoza heeft bezig gehouden, schrijft in het boek dat vertaald is als Waarom is er iets en niet niets? Kernvragen van de westerse filosofie in 30 filosofenportretten (2009) over Spinoza: “Welk beeld rijst op uit zo’n relatie tussen het goddelijke Absolute en de eindige dingen? Zij maken geen deel uit van God, ze hebben echter evenmin een zelfstandig bestaan. Bovendien kunnen we God niet via deze eindige dingen kennen, wel uitsluitend in en door Hemzelf. Dit is een vreemde constructie en uit Spinoza’s brieven blijkt duidelijk dat hij zich ervan bewust is dat hij er niet in slaagt het cruciale probleem van de relatie tussen God en het bestaan van de dingen bevredigend te behandelen. Het universum dat we door ervaring kennen, is niet God. Door ervaring leren we niets over God, wel door conceptuele analyse. Soms lijkt het alsof voor Spinoza God het enige wezen is, hoewel hij dit niet met zoveel woorden zegt.” (p. 109) 
[Kolakowski's bewering "dat wij God niet via deze eindige dingen kennen, wel uitsluitend in en door Hemzelf" is aanvechtbaar, vanuit wat Spinoza in het 5e deel van de Ethica schrijft hoe wij juist vanuit het particuliere ding dat wijzelf zijn, via de scientia intuitiva God leren kennen en daarmee, waar Bartuschat op wijst, de bewijscirkel met het 1e deel rondmaakt. Dat laat ik in dit blog verder rusten, maar het is volgens mij ook een benadering die de tijdelijke en eindige dingen met God, het eeuwige en oneindige verbindt.]   

Enfin, zo is het beeld en hierover is relatief weinig literatuur voorhanden. Wel is er veel geschreven over de (schijn)’oplossing’ van de idealisten (Hegel vooral) die stelden dat bij Spinoza de particuliere dingen helemaal geen bestaan zouden hebben – dat ze (dat wij) illusie zouden zijn. Dat Spinoza niet zozeer een atheïst was, maar meer een akosmist: dat hij teveel God en te weinig wereld gaf. Ik heb daarover op dit weblog vaker geschreven.

Een recent boek gaat op deze kwesties in; ik wees er onlangs op 8 januari in een blog op. Maar ik kan niet alle boeken aanschaffen. Laat nu Yitzak Y. Melamad (over wie ik ook recent een blog had) het hoofdstuk dat hij aan dat boek bijdroeg op zijn website beschikbaar stellen: “Why Spinoza is not an Eleatic Monist (Or Why Diversity Exists)” [hier]. Een aanrader. Hij beschrijft het probleem, bekritiseert de akosmisme-‘oplossing’ en geeft een eigen oplossing waarvoor hij zwaar accent legt op de essentie van God: z’n macht-zijn, z’n een en al actie-zijn. Zeg maar – hoewel hij die termen niet gebruikt – niet (wat in de westerse filosofie de gewoonte was)  het statische, maar juist het dynamische van de substantie benadrukt. Maar, ook bij zijn benadering blijft de vraag open, waarmee hij eindigt: “hoe kan deelbaarheid verschijnen in het effect van een oorzaak, waar die deelbaarheid niet in aanwezig is?” We zijn dus nog maar een weinig opgeschoten.

Zou het wellicht om een schijnvraag gaan? Maken we ons druk om een irreëel probleem? Verzinnen wie die “ondeelbare, Ene, substantiële werkelijkheid, te zien als een oneindigheid aan oneindige attributen” met onze eigen ratio waardoor we in een valkuil trappen, ontstaan vanuit eeuwenlang theologisch opgeworpen vraagstukken? Zou kunnen...
Maar ja, dan laat je ook Spinoza’s werkelijkheidsbenadering los…

We zijn er nog niet uit en het is de vraag of wij ooit uitkomen uit een vraagstuk, dat Spinoza zelf (nog?) niet wist op te lossen.

Reacties

Stan,
Het probleem van de individuatie - hoe uit het ondeelbare geheel de individuele dingen ontstaan - is niet alleen een onopgelost probleem van de filosofie maar ook van de wetenschap, en is een even groot probleem in bijv. de Big-Bang theorie. Dat Berger, zoals je in je blog van 27 jan. schrijft, de emanatie-theorie verkiest boven die van Spinoza verbaast mij, omdat hij de, wellicht onbevredigende, verklaring van Spinoza verwerpt voor iets dat nog duisterder is. Waarom? Antwoord: de emanatietheorie verklaart 2 dingen niet:
1. Hoe ontstaat de materie uit het immateriële Ene?
2. Hoe ontstaan de individuele dingen?
Spinoza hoeft de eerste vraag niet te beantwoorden omdat bij hem de substantie op grond van zijn definitie zowel de attributen denken als uitgebreidheid bezit.
Nu de individuatie (zie Wolfson I, blz 393-98):
1. De e m a n a t i e t h e o r i e – Als de emanatietheorie spreekt over 'voortkomen uit' of 'noodzakelijk volgen uit' God, dan betekent het dat er in feite iets uit God gaat, dat na zijn vertrek een natuur aanneemt die niet gelijk is aan God. Dit vertrek hoeft niet in de tijd of de ruimte te zijn, maar kan een logisch gevolg zijn. De wereld volgt logisch uit God en is buiten God. De Intellecten komen op deze wijze voort uit God, en de hemelse sferen uit de Intellecten. Binnen de sferen ontstaat materie die niet in God is. Op deze wijze wordt het verschijnen van materie verklaard.
2. S p i n o z a – Bij Spinoza 'volgen' (sequi) de modi uit God in de betekenis van: geproduceerd (produci) worden door God. Als God handelt (agit) of een oorzaak is, dan betekenen al deze uitdrukkingen niets anders dan dat de modi in de substantie inbegrepen zijn, zoals de conclusie van een syllogisme begrepen is in zijn premisse, en zoals de eigenschappen van een driehoek begrepen zijn in zijn definitie (E1p17s). Er is geen proces dat gaat van het oneindige naar het eindige bij Spinoza. God of de substantie is het logische geheel dat een oneindig aantal eindige modi bijeenhoudt. De oneindige substantie houdt door zijn natuur de onmiddellijke oneindige modi in, en deze de middellijke, en deze het oneindige aantal eindige modi, waarbij de laatste gerangschikt zijn als een reeks oorzaken en gevolgen. Bij Spinoza's begrip van een alomvattende substantie kan er geen sprake zijn van hoe het eindige uit het oneindige tot bestaan komt, evenals er geen sprake is van hoe de substantie tot bestaan komt. De substantie is de causa sui en dat houdt in dat er drie soorten modi zijn: de onmiddellijke, en de middellijke oneindige modi, en de eindige modi. De vraag hoe een eindige modus tot bestaan komt, wordt dan beantwoord met: door een andere eindige modus, enzovoort tot in het oneindige. Maar de hele oneindige reeks is in God.
Het lijkt mij dat Spinoza's oplossing zeker niet onderdoet voor die van de emanationisten.

Adrie, bedankt voor deze mooie en heldere uitleg. Het 'begrepen zijn in God' wordt ook beschreven in E2p8. Daar spreekt Spinoza over ideeën van eindige dingen die nog niet bestaan. Ook die ideeën bestaan niet: 'hun ideeën [van nog niet bestaande dingen] bestaan niet, anders dan dat er een oneindig idee van God bestaat.' (E2p8c). Ze zijn 'begrepen in' de oneindige idee van God (E2p8). Uit de tweede regel van het bewijs van E2p9 kan men afleiden dat ideeën die alleen begrepen zijn in de oneindige idee van God, in tegenstelling to ideeën van feitelijk bestaande dingen, niet van elkaar kunnen worden onderscheiden en dus geen eigen identiteit hebben. Ik vertaal hier 'begrepen zijn in' dan ook met 'er noodzakelijk uit volgen'.

Aansluitend bij Adrie: het 'noodzakelijk volgen' van de eindige modi, al dan niet al gerealiseerd in de tijd, ligt besloten in de ene ondeelbare substantie.

Reageren

Naam   E-mail Mijn url
Voer onderstaande code hiernaast in:
8285f6
Onthoud mijn gegevens!