Hoe men Spinoza's Theologisch-politiek traktaat dient te bestuderen volgens Leo Strauss

Bekijk de afbeelding op ware grootteOp 28 februari had ik een uitgebreid blog over 'Leo Strauss tegen Spinoza'. Het minste wat je van Strauss' bemoeienis met Spinoza kunt zeggen is, dat hij zich erg diepgaand met hem heeft beziggehouden. Hij moet, ondanks zijn sterke kritiek, ook flink wat bewondering voor Spinoza hebben opgebracht. Hij had, zeg maar, wellicht een ambivalente houding tegenover zijn onderwerp.

Zijn 'How to study Spinoza’s Theologico-Political Treatise uit 1948 werd in 1952 opgenomen in de essaybundel Persecution and the art of writing. Daaruit heeft Adrie Hoogendoorn dit artikel vertaald als: Hoe men Spinoza's Theologisch-politiek traktaat dient te bestuderen. 

In het artikel betoogt en beargumenteert Strauss dat in Spinoza's Tractatus Theologico-Politicus een verborgen, esoterische, betekenislaag voor de goede verstaander, is te vinden onder een makkelijker te begrijpen en meer naar buitengerichte, of exoterische, betekenislaag. Hij strooide de oppervlakkige lezer a.h.w. zand in zijn ogen, waardoor die zou denken dat het allemaal wel meeviel en niet in de gaten zou hebben dat een atheïstische Spinoza met zijn boek eigenlijk een radicale religiekritiek en verlichtings- of bevrijdingsboodschap bracht.

Maar alleen al de direct volgende bestrijdingen bij het uitkomen in 1670 van Spinoza's boek weerleggen eigenlijk het verborgen zijn van deze 'gevaarlijke boodschap'. Die lag al meteen op straat - ook voor de bevooroordeelde en te snelle lezers.  

Deze twee-boodschappen-bewering van Strauss is uitvoerig bestreden maar ook tamelijk invloedrijk geweest.  

Daar, zeker in studies over de TTP, nog veel naar dit artikel wordt verwezen, in instemmende of weerleggende zin, is het nuttig dat het voor geïnteresseerden ook makkelijk toegankelijk wordt gemaakt; zowel door een vertaling als door plaatsing ervan op internet.

Afgelopen periode stelde Adrie Hoogendoorn zijn vertaling beschikbaar aan leden van de Ver. Het Spinozahuis. Vandaag wordt het als pdf-bestand beschikbaar gesteld op benedictusdespinoza.nl, wegens besmetting echter van die site is het op 27 april 2015 naar een veiliger omgeving verplaatst: PDF.

 

De sterk prescriptieve titel van het artikel, Hoe men Spinoza's Theologisch-politiek traktaat dient te bestuderen, 'dient' uiteraard slechts als een voorstel te worden opgevat. 

Ikzelf heb nog geen definitief oordeel over het artikel. Ik begon met een afwijzender lezing, terwijl ik bij herlezing toch wel vele zinvolle gezichtspunten en argumenten uit Strauss opdiep. Strauss' werk is zeker een goed handvat bij het leren je diepgaand in de tekst binnen te werken. 

Ik heb twijfel bij de oprechtheid van zinnen als: "Zonder de stimulans (van het vermoeden dat Spinoza's leer de ware leer is, SV) zou geen redelijk mens al zijn energie aan het begrijpen van Spinoza besteden, en zonder zo'n toewijding zullen Spinoza's boeken nooit hun volle betekenis onthullen." (blz 11 van de hier geboden vertaling). Meent hij dat nou? Steken juist ook tegenstanders niet erg veel tijd en energie in hun vijandige bestudering? Is Strauss zelf daarvan geen voorbeeld? Of een zin: ".. de noodzaak voor verbetering van de hermeneutiek van Spinoza volgt direct uit de aanname dat zijn leer de juiste leer is. Op basis van deze aanname is de ware leer voor ons slechts toegankelijk door een aantal oude boeken." (blz 13)

Het verdient zeker aanbeveling om, naast deze vertaling van Strauss' artikel, ook kennis te nemen van een of meer weerleggingen, bijvoorbeeld in "Vroomheid, vrede, vrijheid" van Angela Roothaan. Of "Is there an esoteric doctrine in the Tractatus Theologico-Politicus?" van prof. dr. Errol E. Harris, Mededelingen XXXVIII vanwege het Spinozahuis, Brill, Leiden, 1978. Harris bestrijdt Strauss zo ongeveer op alle punten, zodat er helemaal niets goeds overblijft. Anderen, zoals Roothaan, laten zien dat er nog heel andere lezingen van de boodschap(pen) van de TTP mogelijk zijn dan Strauss aanreikt.