Het Spinozareliëf van Lambertus Zijl (1866 - 1947)

Al enige malen zocht ik naar informatie over de maker van dit reliëf van Spinoza. Een reliëf is, zoals in deze afbeelding goed te zien is, een afbeelding in steen, metaal enz. die uit de ondergrond naar voren springt.

Ik had het reliëf ooit hier gezien.

Het lijkt daar een klein plaatje, maar bestaat in werkelijkheid uit een groot bestand. Ik had de op die pagina genoemde Monique Laurent per e-mail om informatie gevraagd, maar geen reactie ontvangen. (Zij is inmiddels sinds september vorig jaar hoogleraar combinatorische optimalisering geworden bij het departement Econometrie & Operations Research van de Faculteit Economie en Bedrijfswetenschappen en heeft uiteraard helemaal geen tijd voor zulke details als waar ik mij mee bezig houd). In de tweede helft van augustus 2008 heb ik in een blog bij de afbeelding de vraag gesteld: "Wie herkent dit reliëf van Spinoza?" Ook daarop ontving ik geen antwoord en het betreffende blog ging verloren. Een paar dagen geleden, toen ik zag dat het portret gebruikt was voor de cover voor het aangekondigde boek van Miriam van Reijnen, had ik het er weer over dat ik graag wilde weten van wie het was. Maar reacties krijg ik zelden of nooit – het leven van een blogger…
Vandaag ben ik weer eens gaan speuren en heb het antwoord gevonden. Uit diverse brokstukjes kan ik nu dit blog over dit reliëfportretje samenstellen.

Dit reliëfportret van Spinoza is gemaakt door de beroemde Amsterdamse beeldhouwer Lambertus Zijl. Het is gemaakt in 1893-94 in hardsteen, 48 x 47 cm, voor “De Algemeene” en momenteel in bezit van het Centrum voor Wiskunde en Informatie (Cwi) in Amsterdam.

Lambertus Zijl volgde vanaf 1881 de Kunstnijverheidsschool Quellinus Amsterdam en vanaf het jaar erna de Rijksschool voor Kunstnijverheid Amsterdam. Hij werkte in deze tijd tevens als leerling in het Atelier Van den Bossche en Crevels. Met zijn vriend, J.P. Mendes da Costa (die later, in 1909, een Spinozabeeldje maakte) richte Zijl de firma 'Mendes da Costa en Zijl' op, die echter slecht kort heeft bestaan. Groot en beroemd werd Lambertus Zijl door zijn samenwerking met Berlage.

Van 1892- 1894 bouwde architect Berlage aan het Damrak een prachtig pand - tussen zakelijkheid en Jugendstil - voor de “Algemeene Maatschappij van Levensverzekering en Lijfrente” recht tegenover de Beurs. Berlage werkte wel vaker samen met Lambertus Zijl. In het geval van 'De Algemeene' leverde Zijl nog niet de monumentale sculptuur, maar voornamelijk versierende onderdelen, zoals kapitelen en draagstenen. Hierbij valt Zijls voorkeur voor diermotieven op. Zijls werk aan 'De Nederlanden' vertoont nieuwe kwaliteiten in de voorkeur voor een strakke, vlak gehouden vormgeving en soberheid [zo lezen we hier]. Voor dit gebouw, “De Algemeene” aan het Damrak, vervaardigde Zijl een serie portretten, o.a. van Christiaan Huygens, Herman Boerhave en deze van Spinoza.

In 1912 werd het pand verbouwd tot hoofdwinkelvestiging en hoofdkantoor van C & A Brenninkmeijer. In de ijskoude nacht van 15 op 16 februari 1963 brandde het pand geheel af [informatie en foto van hier]. Het reliëf werd toen behouden en later verworven door het Cwi.

   

Zo kwam ik er achter
Toen ik vandaag, op zoek naar informatie over andere afbeeldingen van Spinoza, het gedegen hoofdstuk van Rudi Ekkart, Spinoza in beeld - Het onbekende gezicht, weer eens las [in: De steen vliegt, 1997], zag ik dat daarin een andere afbeelding van hetzelfde ding stond. De stand van de camera en de lichtval is anders en het is zwart-wit, maar duidelijk is: het zijn twee afbeeldingen van hetzelfde ding!
Hoe Spinozaïsch klinkt dit...

Met de bijgegeven informatie kon ik verder googlen.

Er moet van Lambertus Zijl nog een Spinoza-afbeelding bestaan. Op de website van het Joods Historisch Museum wordt als informatie, bij een afbeelding die niet werkt, geschreven: Houten paneel met uitgesneden portret van Baruch d'Espinoza in laag-reliëf - portret Baruch d'Espinoza van Lambertus Zijl [hoogte 81.0, breedte 7.2, diepte 67,2].
Bruikleen firma Simon's Scheepssloperij, Rotterdam.

Aanvulling zeven jaar later. Dit is dat houten reliëf [herkomst cf. blog]

Hier nog één voorbeeld van Lambertus Zijl: deze gevelhoeksteen aan het gebouw De Drie Hoekjes te Den Haag van architect Berlage.

Lambertus Zijl, by roel1943.

[Foto gemaakt op 8 febr. 2007 door Roel Wijnants en geplaatst op Flickr]