Het raadsel Spinoza. Of: de vele Spinoza-raadselen

Voor ik met mijn bespreking van het boek van Irvin Yalom kom, kijk ik eerst eens naar hoe je het “raadsel Spinoza” zoal tegenkomt – om zo zicht te krijgen over waar het boek Het raadsel Spinoza niet over gaat.

Het raadsel van samengaan van determinisme en ethiek
Ikzelf zie als het grootste raadsel dat ik al vaker op dit weblog aan de orde heb gesteld en meestal als ‘paradox’ omschrijf: hoe is met elkaar te rijmen dat een filosoof die uitgaat van volstrekt determinisme een ethiek brengt, waarin van ruimte voor de mogelijkheid tot verandering (beïnvloeding) wordt uitgegaan. Onlangs zag ik dat Herman De Dijn hierover in 1985 schreef: “The compatibility of determinism and moral attitudes”.

Het raadsel van de ‘deugdzame atheïst’
De cursus over Spinoza van prof. dr. P.M.L. Steenbakkers, bewerkt door drs. H. Simissen, die is te vinden bij de Open Universiteit, heeft aan het begin een paragraaf (paragraaf 2), getiteld: Het raadsel Spinoza. De kwestie namelijk: “Hoe kan iemand een goddeloze leer verkondigen en toch zo deugdzaam leven? Voor Spinoza’s tijdgenoten (en nog lange tijd daarna) is dat een raadsel geweest. En inderdaad: als hun beoordeling van zijn leer en zijn leven juist is, dan hebben we hier met een nogal zeldzaam fenomeen te maken. Voorbeelden te over immers van het omgekeerde: geestelijke leidslieden (theologen, filosofen, politici) die deugdzaamheid leren en zelf niet leven volgens de norm die zij anderen voorhouden. Maar een wijsgeer die de hele bestaande moraal en religie verwerpt (want zo hebben veel van zijn tijdgenoten dat gezien) en wiens levenswandel niettemin onberispelijk is – dat lijkt iets onbestaanbaars.”

Het raadsel van Spinoza als eerste seculier (resp. seculiere jood)
Steven Nadler heeft meermalen lezing gehouden onder de titel “The Spinoza Problem”, The Problem of Spinoza’s Reputation, “Spinoza and the Problem of Jewish Secularism”.

Het raadsel van Spinoza’s religie-opvatting
Met deze thematiek heeft Marin Terpstra zich bezig gehouden. Hij schrijft: “Een deel van het raadsel van Spinoza’s opvatting van godsdienst zit in de dubbelzinnigheid waarmee hij wetenschap en godsdienst, filosofie en theologie, onderscheidt. Er is geen twijfel mogelijk dat Spinoza afstand neemt van veel van de destijds heersende denkbeelden over God en godsdienst. Hij houdt uitdrukkelijk het domein van de filosofie en dat van de theologie uit elkaar.  Tegelijkertijd ontwerpt Spinoza een theologie die lijkt samen te vallen met de toenmalige (theoretische) natuurwetenschap. De vraag is dan: doet Spinoza daadwerkelijk een poging een nieuwe theologie en een nieuwe godsdienst te ontwerpen, of is de theologie slechts de verpakking voor een uiteindelijk atheïstische, naturalistische ethiek?”

Het raadsel van Spinoza´s Christusbeeld
Hierover is door meerderen geschreven - ik noem alleen Paul Juffermans: "Het Raadsel Van Spinoza's Christologie." In: Bijdragen 68, no. 4 (2007): 375-98.

Spinoza sfinx?

Wim Klever bundelde drie essays (Spinoza reconsidered in three essays) onder de titel: The Sphinx (Vrijstad, DocVision, 2000). Hij geeft geen toelichting op de titel. Dus moet je in zijn tekst zoeken naar waarom door hem Spinoza als ‘de sfinx’, dat raadsels opgevende mythologische fabeldier wordt getypeerd. Daarvoor krijg je - net als bij het orakel van Delfi – slechts hints, zoals bij voorbeeld het feit dat Spinoza in de PPC ‘more geometrico’ de waarheid van dingen bewijst waar hij het niet mee eens is. Hoe kan dat?

De ordening van zijn Ethica is wel vaker als raadselachtig of als ‘esoterisch’ benoemd. Ik hoef daar hier verder niet op in te gaan.

Het laatste van de drie essays in The Sphinx is getiteld: “Spinoza’s national-socialism”. De eerste zin ervan lijkt een voorafschaduwing van Irvin Yalom’s boek en luidt: “Spinoza was a black sheep for the Nazis, albeit one they could not slaughter.” [vetdruk van SV] Ziedaar in a nutshell het thema van Yalom’s boek!

Klever bespreekt er het raadsel hoe de nazistische Spinozist Johan Herman Carp kon menen dat zijn nationaal-socialistische ideologie gebaseerd was op de filosofie van Spinoza, waarna Klever het nodig acht zijn visie op wat dan wel Spinoza’s nationaal-socialisme zou zijn te formuleren. Daarop ga ik hier verder niet in. En over Carp is op dit weblog reeds veel geschreven.

Twee Spinoza-raadsels
Yaloms boek is een constructie van twee verhalen, dat over Spinoza en dat over nazi-ideoloog Alfred Rosenberg en zijn worsteling met Spinoza. Het ‘raadsel Spinoza’ komt dan ook in beide verhaallijnen apart voor: het raadsel dat Spinoza is voor de rabbijnen en de parnassim, n.l. hoe hij zich al vanjongsafaan met zijn intelligente kritische vragen onafhankelijk tegenover hen opstelde en zich uiteindelijk van hen losmaakte. Maar het dominantst, dát waar het boek vooral over gaat, is het ‘raadsel Spinoza’ in de tweede verhaallijn: de diepgaande cognitieve dissonantie die voor een overtuigd antisemiet gelegen is in het feit dat de alom (ook door de nazi’s) hooggewaardeerde Goethe op zijn beurt zo’n hoge waardering kon hebben voor de jood Spinoza. Of, korter geformuleerd: hoe kan een jood zo’n genie zijn? In het boek wordt overigens Rosenberg wel (p. 253, 255), Spinoza niet als sfinx omschreven.
 

Dit ter inleiding. In een volgend blog kom ik met mijn leeservaring.

 

Reacties

Net als jij, Stan, heb ik mij in deze Carnavalstijd bezig gehouden met Yalom's boek, helaas niet in het Engelse origineel. En daarover al een ferme discussie gevoerd. Ik wilde eigenlijk nog niet reageren op je blog en wachten tot je komt met je leeservaring. Maar omdat je mijn THE SPHINX ter sprake brengt en vermeldt dat de reden van deze titel in het boek niet wordt toegelicht, moet ik nu al inspringen.Die gewenste toelichting staat op de keerzijde van de omslag. Hij is ontleend aan een ontboezeming van de crypto-Spinozist Herman Boerhaave: "BUT INDEED, EITHER DO I NOT UNDERSTAND THE ENIGMAS OF THE JEWISH SPHINX OR THE MAN WHO ASSERTS THEM MUST BE ADDICTED TO A PARADOXICAL WISDOM".

Bedankt voor deze inleiding, ik kijk uit naar de recensie!

Wim, je moest eens weten hoe ik heb gezocht... En daar staat 't op de binnenzijde van de omslag.
Maar door dat zoeken kwam ik op die fraaie openingszin: "Spinoza was a black sheep for the Nazis, albeit one they could not slaughter."

Maar hoeveel discussie kan er al ontstaan zijn over de Engelse versie die pas op 6 maart zal verschijnen? Op z'n facebook-pagina liet Yalom weten dat hij zijn exemplaar net afgelopen vrijdag ontving.

Stan, de stevige discussie was binnenshuis!