Het raadsel Spinoza – een ander geluid

In het blog van 3 mei, Het raadsel Yalom, gaf ik een uitvoerige samenvatting van de korte - door hemzelf meer een kanttekening genoemde - bespreking in De Vrijdenker door Michiel Wielema van het boek van Yalom: Het raadsel Spinoza. In het nummer van De Vrijdenker van deze maand staat, als een reactie daarop een soort ‘tegen-recensie’. Het is wellicht een fraaie illustratie van het verschil in lezen van dit boek door personen (zoals Wielema en ik) die veel kennis over Spinoza hebben en daardoor wellicht meer hechten aan het historisch en vooral filosofisch-thematisch betrouwbaar zijn, waardoor ze het boek minder onbevangen als een roman kunnen lezen. Dan is het goed dat ook de appreciatie van iemand die waarschijnlijk minder met Spinoza en het Spinozisme vertrouwd is, gehoord wordt - ook op dit blog. Daarom neem ik die tekst, die mij door Wim Klever werd toegezonden, hier op. Ik hoop dat de auteur en de redactie van De Vrijdenker met deze verdere verspreiding akkoord kunnen gaan.

Anton Mullink (1918, Vorden) was ooit franciscaan, missionaris en kapelaan, wil nu uitdragen hoe wijds het perspectief is van het seculiere denken. Is onder andere werkzaam geweest in de verslavingszorg.

Met veel interesse las ik in de Vrijdenker van mei 2012 (Jaargang 43, nummer 4) Michiel Wielema’s recensie van Yalom’s boek: ‘Het raadsel Spinoza’. Een m.i. geniaal boek. De kritiek dat de gefrustreerde nazi-ideoloog Rosenberg al aan het begin zijn carrière Spinoza als irrelevant verworpen zou hebben, maakt het boek van Yalom niet minder belangrijk. Deze feitelijke onjuistheid doet niets af aan de betekenis van het boek. Hij is romanschrijver en geen historicus.

In mijn loopbaan als hulpverlener heb ik veel steun gehad aan de therapeutische leerboeken van Yalom. Omdat ik hem als leermeester-therapeut kende was het voor mij aantrekkelijk om romans van hem te gaan lezen: zo ook 'Het raadsel Spinoza'. Hij Is in staat zijn kennis van de psychiatrie en ervaring als therapeut, in zijn romans volop te benutten.
Voor vrijdenkers is dit boek een aanrader. Yalom geeft in romanvorm aan hoe belangrijk religiekritiek is. Hij legt door het verhaal van Spinoza boeiend uit dat mensen god naar hun evenbeeld schetsen en niet omgekeerd. Daar kan geen filosofische of theologische verhandeling tegenop. Ook de gedachte dat er een god zou zijn die een bepaald volk als zijn uitverkoren volk uitkiest, is onredelijk en absurd. Wonderen en godsdienstige ceremonies zijn ondingen en de wortel van veel kwaad. Om nog maar niet te spreken van de christelijke gedachte dat 'de' joden god’s zoon vermoord zouden hebben.
Daarnaast geeft Yalom op dramatische manier weer hoe zijn verstoting uit de joodse gemeenschap hem raakte en isoleerde.
Vanzelfsprekend is zijn verhaal geromantiseerd: daar is hij romanschrijver voor. lets van dat proces herken ik in mijn eigen leven. Uittreden uit een kloosterorde plaatste mij ook meteen buiten die club. Studiegenoten mijden liefst het contact met mij. Ook de positie in de familie, die voor zover ik weet allemaal gewoon katholiek gebleven zijn, is anders geworden. In elk geval zijn onderwerpen als geloof en kerk op geen enkele wijze onderwerp van gesprek met hen. Verschillende familieleden gaven wel aan hoeveel verdriet ik mijn ouders gedaan zou hebben met mijn uittrede uit de kloosterorde en met mijn afval van het geloof.
Yalom geeft aan hoe Spinoza zich gevoeld zou kunnen hebben. Spinoza volgt zijn rede en is daar gelukkig mee. Omgekeerd suggereert Yalom dat Spinoza gelovigen betreurt om hun standvastig vasthouden aan een waanwereld. Hij is atheïst avant la lettre, hij stelt god gelijk aan de hele wereld. In mijn idee is een pantheïst een ander woord voor atheïst.
Ook rassenhaat is een vorm van geloof. Frustraat Rosenberg is daar door zijn therapeut niet van af te brengen De boeiende visie van Yalom op een gestoorde nazi-ideoloog die in de knoop raakt door de omstandigheid dat een jood een geniale rationele visie op mens en wereld heeft, is het lezen alleszins waard. Ook de psychologische uiteenrafeling van Spinoza's geest is fascinerend. Juist het vermijden van wetenschappelijk of psychotherapeutisch jargon maakt Yalom’s boek zo fascinerend.
Op een van de laatste bladzijden legt Yalom de volgende woorden in Spinoza’s mond: 'Ik hoop dat alle religies, waaronder het jodendom, zullen worden weggevaagd, dankzij een noodzakelijke toewijding aan de rede.' Als ik leraar zou zijn aan een opleiding voor vrijdenkers zou ik dit boek hoog op de lijst zetten van verplichte litteratuur.