Het Bijzonder Hoogleraarschap Spinozastudies van Piet Steenbakkers komt ten einde

 

Vanaf begin juli was bekend dat er op 2 september een afscheidssymposium in Utrecht zou zijn bij gelegenheid van het met emeritaat gaan van Piet Steenbakkers, zoals blijkt uit deze tweet van 4 juli van Els van Swol en deze tweet van Chris Meyns de dag erna. [Cf. het bericht bij de Univ. Utrecht). Ik zag nog geen aanleiding er een blog aan te wijden. Wel raadpleegde ik regelmatig de website van de VHS en verbaasde mij zeer dat t/m gisteren in de agenda van de Ver. Het Spinozahuis niets vermeld stond over dit afscheidssymposium, terwijl Steenbakkers toch namens de VHS bijzonder hoogleraar Spinozastudies is aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

Maar zie, gisteren of vandaag ontvingen de leden van de vereniging een uitnodiging voor die bijeenkomst en vandaag staat het programma dan toch in de agenda vermeld [cf.].

De lezingen (waarvan twee in het Frans zullen worden uitgesproken) zullen, net als Steenbakkers afscheidslezing 'Spinoza, de legenden voorbij', in het Engels worden vertaald en in een boekje door uitgeverij Het Spinozahuis diezelfde dag al verschijnen met dezelfde titel als het symposium: Spinoza Research: To Be Continued. Ik zal volstaan met het lezen van dat boekje.

Het is niet aan mij om een evaluatie van Piet Steenbakkers twaalfjarige bijzonder hoogleraarschap Spinozastudies te geven, maar ik wil er wel toe bijdragen en wil hier kwijt dat ik niet echt onder de indruk ben en vooral niet tevreden. De titel van symposium en boekje, “Spinoza Research: To Be Continued,” komt op mij enigszins over als een gotspe. Ik ben niet tevreden vanwege wat ik allemaal mis.

Ik heb aardig wat lezingen en inleidingen van hem mogen meemaken (tijdens studiedagen van de VHS, Spinozadagen in Paradiso en tijdens het Studium Generale in Maastricht). Daarbij verschafte hij altijd hand outs, soms bestaande uit Spinoza-quotes, soms uit powerprints. Die lezingen waren altijd zeer informatief en to the point – uiterst leerzaam! Een overzicht ervan geeft hij op zijn pagina bij de UU. Maar het jammere is dat hij nooit eens de moeite heeft genomen om een aantal ervan eens uit te werken en te bundelen in een toelichtend boek – een boek dat de kwaliteit zou hebben van zijn mondelinge toelichtingen. Zo’n boek voor een Nederlands publiek hebben we nooit mogen meemaken. Het soort publiek waarover Jacqueline Lagrée tijdens het symposium zal spreken: “Spinoza hors des murs universitaires” [volgens de VHS-website lijkt het alsof ze het in het Engels zal brengen: Spinoza beyond the confines of the university], dat geïnteresseerde lekenpubliek is door Piet Steenbakkers wel van lezingen, maar van geen enkel boek voorzien. Dat vind ik te weinig, om mij eufemistisch te uiten.

Aan de door Huib Hubbeling eertijds (40 jaar geleden) begonnen reeks Philosophia Spinozae Perennis, waarvan Steenbakkers na diens overlijden in 1986 de hoofdredactie overnam, is door de laatste een einde gemaakt. Het laatste werk in de reeks was uit 2000 [Levy L. L'Automate spirituel La subjectivé moderne d'après l'Ethique de Spinoza, Assen, Van Gorcum, 2000]. Enfin, zo heeft Nederland, anders dan Frankrijk en Italië geen boekenreeks gewijd aan Spinoza en het Spinozisme.

Er was ooit sprake van dat hij met andere internationaal bekende Spinoza scholars een doorstart zou geven aan het tijdschrift Studia Spinozana. Daarover is verder nooit meer iets vernomen.

In januari 2014 ontving Steenbakkers NWO-subsidie voor zijn "project Spinoza's Web". We hebben hem van vele kanten uiteraard daarmee gefeliciteerd. Het streven was om zo spoedig mogelijk met de website te beginnen. In ieder geval was het niet de bedoeling om de website pas online te brengen als alle werk gedaan was. Een korte tijd werden we nog via tweets op de hoogte gehouden van de voortgang, maar ook dat stopte vrij snel. Er is niets meer van vernomen. Zijn we blij gemaakt met een dooie mus? Ik weet het niet, maar het voelt wel zo.

Het grootste gemis nu hij afscheid neemt, is wel het feit dat we de al jaren geleden beloofde nieuwe vertaling van de Ethica die de oude vertaling van de Van Suchtelen’s zou vervangen en waarnaar door velen en in ieder geval door mij verlangend werd uitgezien, nog altijd niet hebben. Het duurt allemaal wel lang.

Als je dan nagaat hoeveel tijd en werk er gestoken is aan de ontsluiting van een weinig betekenisvol aantekeningenboekje van een libertijnse Utrechtse student uit de 17e eeuw, dan kun je je - in het licht van de geuite klachten - afvragen of wel steeds de juiste keuze werd gemaakt.

Maar nogmaals, de ware evaluatie van dit bijzonder hoogleraarschap is niet aan mij. Maar deze klachten wilde ik bij deze gelegenheid wel even kwijt. Ik hoop dat daarnaast wel duidelijk is meegekomen, dat ik zijn lezingen en toelichtingen als zeer waardevol, leerzaam en begrijpelijk heb ervaren. Die inspanningen hadden echter zoveel meerwaarde kunnen hebben als ze waren uitgewerkt en bij elkaar gezet in een boek. Maar wie weet, komt het er alsnog van gedurende de pensionering.

                                               * * *  

Toelichting bij de illustratie. Daar, zoals iedereen wel weet, Piet Steenbakkers er een hekel aan heeft gefotografeerd te worden en zeker geen foto op internet wil, heb ik boven het bloemstuk bij het spreekgestoelte bij de ASK Spinozadag 2015 genomen, waarop links een schoen van Steenbakkers te zien is. Hij is daar aan het woord over "Individu en collectief bij Spinoza." Zo is hij toch een beetje in een afbeelding aanwezig in dit blog.  

                                          * * *  

NB. Op advies van Mark Behets  begin ik weer met het open stellen van de reactiemogelijkheid, maar ga die modereren. De reactie wordt dus niet meer automatisch gepubliceerd, maar pas nadat ik hem heb gezien en met publicatie heb ingestemd. Ik ga eens zien hoe me dat bevalt. Een paar jaar geleden heb ik dat ook een poosje gedaan, maar hield daar toen vrij snel weer mee op. Het is nu aan u.

Reacties

Stan, met mijn zeer beperkte kennis van wat Piet Steenbakkers publiceert, voel ik me nog veel minder dan jij de juiste persoon om enige evaluatie te maken van zijn bijzonder-hoogleraarschap Spinozasrudies, maar ik wil wel enige commentaar geven over de vereniging Het Spinozahuis (VHS) dat deze leerstoel sponsort.
Om te beginnen vind ik het niet normaal dat de VHS nu pas - nauwelijks 2 weken vooraf - haar leden op de hoogte brengt van dit evenement. Ook het feit dat de leden niet betrokken of zelfs maar geïnformeerd lijken te worden in enige evaluatie van dit sponsorschap, noch bij de eindevaluatie, noch - bij mijn weten - bij enige tussenevaluatie tijdens de 12 jaren sinds Piet Steenbakkers benoemd werd, maakt dat ik me afvraag of het lidmaatschap nog de moeite waard is. Ik besef dat voor een vereniging die meer dan 100 jaar bestaat, traditie belangrijk is, maar ik vrees dat de VHS geen onderscheid maakt tussen traditie en oubolligheid. Als de vereniging zich niet openstelt voor meer interactiviteit met de leden en niet meer dynamiek gaat vertonen, dan vrees ik voor haar toekomst.

Vooruit dan maar, zoveel reageerders zijn er doorgaans niet. De leeropdracht van Piet Steenbakkers was 'Spinoza-studies'. Wat de inhoud daarvan zou moeten zijn, wordt gesuggereerd door de titel van het symposium: "Spinoza Research: To Be Continued". Het lijkt me rechtvaardig dat een evaluatie daar betrekking op heeft: welke betekenis heeft zijn hoogleraarschap gehad voor Spinoza-studies en Spinoza research.

@Mark, Adrie Hoogendoorn heeft in het verleden al eens eenzelfde analyse van de VHS gegeven op dit blog. Tja, het is een beetje een eenmansbedrijf (en dan ook nog zonder enige secretariële ondersteuning).

Stan,
Uit je aankondiging op 15 augustus - waarin je zegt dat je de reactie-mogelijkheid sluit - begrijp ik dat je op twitter onheus bejegend werd door WK. Gelukkig staat je blog nu weer open voor reacties. Twee opmerkingen:
1. Reageer niet op reaguurders. Bedenk in dat geval: ik wordt gelezen, heb beet want hij stoort zich aan me! Helaas weet nu de reaguurder dat híj wordt gelezen want je hebt je blog (tijdelijk) gesloten voor elke reactie. Dat is niet de bedoeling. Ik werd jaren geleden in de krant uitgemaakt voor 'miezerig burgermannetje' door een Scientology-mevrouw. Ik had dus beet, niet gereageerd. De beste vraag m.b.t. twitter die je aan jezelf kunt stellen is: heeft het twitter-account me de afgelopen jaren wijzer gemaakt? Waarschijnlijk niet. Dan kan je beter het account opheffen.
2. Je gaf een paar weken geleden in een blog aan dat Spinoza-uitleg soms ontaardt in talmoed-achtige haarkloverijen. Bij een discussie heeft iedere deelnemer de neiging zich vast te zuigen in zijn mening. Je bent bovendien een enthousiast blogger en geeft maar al te graag antwoord of weerwoord. Bijgevolg verwachten de respondenten je weerwoord (als ik zelf reageer kijk ik altijd of jij daarop weer gereageerd hebt. Anderen doen dat eveneens, denk ik). Helaas bestaat de neiging van weerwoord op weerwoord met soms een hoog ping-pong gehalte. Gevolg: lange reactieketens die soms kribbig worden. Dat is niet de bedoeling.
Conclusie: Stan, weet dat je veel wordt gelezen en gewaardeerd (en door sommigen verafschuwd,maar dat geldt voor elke blogvoerder van substantie). Vraag je af of de reactie afkomstig zijn van een reageerder of een reaguurder. Negeer nadrukkelijk de laatste.
NB: een reaguurder is volgens internet: iemand die voortdurend negatief en niet-opbouwend reageert op weblogs of in forumdiscussies en daarmee de interactie verstoort

Adrie, dank voor je warme aanbevelingen. Ik zal proberen ze ter harte te nemen. Een ding word mij wel duidelijk: een echt gesloten blog is niks.
Nog dit, de onaardige twitter-bejegening door WK had ik al van me af laten glijden; ik had hem alleen voor de 'hilariteit' een blog binnengehaald [en hilaritas is er nooit te veel...]

Adrie, dat heb je denk ik toch niet helemaal goed gezien. WK reageert niet (meer) op het blog. Het waren mijn reacties die Stan op een ogenblik teveel werden. Dat waren reacties in het kader van een discussie over een interpretatie van de Ethica. Ik was vernietigend over zijn interpretatie, die ik een Spinoza-kenner als Stan onwaardig vond.

Henk, wat ik onder 1 vermeld geldt dan blijkbaar niet. Maar n.m.m. blijft gelden wat ik onder 2 vermeld.

Beste Adrie, Ik zou je wat willen vragen, in vertrouwen wilde ik er al bij schrijven. Je hebt al vele cursussen over de Ethica gegeven, je hebt de Ethica intensief bestudeerd, je hebt drie boeken geschreven over Spinoza, je bent een lezer/volger van dit blog. Mijn vraag: Als Stan en ik elkaar in de haren vliegen over een interpretatiekwestie, 'tot het kribbig wordt', waarom laat je je dan niet eens even horen? Ik heb me dat al vaker afgevraagd, ook tijdens de discussies.
Als je het een indiscrete vraag vindt, laat beantwoording dan rustig achterwege.

Henk. 2 opmerkingen:
1. Ik ben meer een generalist dan een specialist. Voorbeeld: jullie hebben een diepgaande en over meerdere blogs uitgesmeerde discussie gehad over de idea Dei. Ik heb er cursorisch kennis van genomen en me dus niet in de discussie gemengd.
2. Ik ben wat meer geïnteresseerd in het snijvlak van Spinoza's filosofie met de algemene filosofie, godsdienst, wetenschap.
Voorbeeld: in E1app gaat Spinoza in op wat de mensen onder goed en kwaad verstaan. Hij stelt: voor 'onwetenden' is goed en kwaad een eigenschap van de dingen zelf. Hij corrigeert dan: goed en kwaad zijn door de hartstochten beïnvloede persoonlijke houdingen. Het probleem is: kennen we, volgens Spinoza's uitgangspunt, wel zo nadrukkelijk een morele status toe aan de dingen? Meestal vinden we ze moreel neutraal, hooguit nuttig of mooi. Het enige voorbeeld dat ik kon vinden was: geld is een goed ding en daarom streven we het na. Tot ik me realiseerde dat voor de godsdienstige mens – m.n. in Jodendom en Islam – alle dingen nadrukkelijk een morele status hebben. Ze zijn kosjer of treife, halal of haram. Niet alleen voedsel, maar ook menstruerende vrouwen, kleding, arbeid, ongelovigen, de gehele menselijke leefwereld. Kortom, Spinoza doet hier een verhulde aanval op de leefwijze van de godsdienstige mens.
Tweede voorbeeld: waarom raakt Spinoza in Br21.4 geïrriteerd over Blijenbergh's 'zeer vrome' geloofsuitbarsting in Br20.14? Teleurstelling omdat hij minder om de waarheid geeft dan hij voorgeeft? Ongetwijfeld. Maar ook omdat Blijenbergh hier de code overtreedt van de humanistische briefwisseling in de 17e eeuw. die inhoudt dat argumenten met redenen omkleed dienen te zijn en dat daarin geen plaats is voor extatische geloofsuitbarstingen.

Stan, in aansluiting op de eerste reactie van Henk Keizer: een blogartikel is iets anders dan een omvangrijk boek of een grootschalig ICT-project. Heb je dat bij je beoordeling voldoende meegewogen? Ik heb er persoonlijk alle vertrouwen in dat ook jij binnen afzienbare tijd blij zult worden van de 'Spinoza's Web' site en de boeken van Piet en zijn aio's in het kader van dat project. Geen dode mussen. Gewoon geduld hebben ; - )

Rik, jij hoort kennelijk bij de insiders die méér te horen en-of te zien krijgen. Een veel vroeger online gaan van die site was wel beloofd. Daar mag ik toch even mijn teleurstelling over uiten. Uiteraard zie ik nog steeds gretig en belangstellend uit naar dat online komen en naar eventuele publicaties in dat kader. Laat de dode mussen maar spoedig tot leven gewekt worden.

Correctie: 'Spinoza's Web' werkt niet met aio's, maar met postdocs (een kaliber zwaarder dus) en student-assistenten. Ik lever, los van dit project, met mijn eigen onderzoek in het HGA slechts een miniem aandeeltje, maar ik kan je verzekeren dat er de nodige nieuwe feiten omtrent Spinoza's leven en netwerk zijn gevonden.

Uit informatie die mij van verschillende kanten van welingelichte kringen bereikte, stel ik uit wat mij ter ore is gekomen het volgende bericht samen:
a) dat de VHS op geen enkele manier betrokken is geweest bij het organiseren van het Utrechtse afscheidsprogramma en dat zelf ook heel laat te horen kreeg. Reden waarom de VHS niet in staat was de leden eerder op de hoogte te stellen.
b) De VHS is alleen als uitgever gevraagd om de bundel uit te geven. De bundel en de bijeenkomst is een volstrekt Utrechtse academische aangelegenheid waar de VHS geheel buiten staat, die de VHS ook nooit zo, met alleen niet-Nederlandse bijdragen, zou organiseren.
c) Dit symposium heeft niet te maken met het beëindigen van het Bijzonder hoogleraarschap vanwege de VHS van Piet Steenbakkers aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, dat nu immers precies na zes jaar, dus regulier, afloopt. Wellicht is het symposium daarom ook niet in overleg of samenwerking met de EUR of de VHS georganiseerd. De VHS mist echter node, los daarvan, goede Nederlandstalige sprekers - tevens oud-voorzitters van de VHS - als Herman De Dijn en Wiep van Bunge.
Ik denk dat het goed is om dit als tegengeluid tegen sommige reacties op dit blog te laten weten.

Wel opmerkelijk dan dat de geïnviteerde sprekers allemaal Spinoza-deskundigen zijn en dat de lezingen allemaal over Spinoza gaan.

Goed dat je hierop wijst, Henk. Iemand mailde mij dat ik in het blog overdreef - teveel eiste, want ik moest bedenken dat de aanstelling als hoogleraar Spinoza-studies slechts voor één dag per week gold. Maar onderzoeks- en doceeractiviteit in Utrecht is ook in het geheel in het teken van Spinoza komen te staan: zie zijn publicatielijst en zie b.v. hoe het door het NWO-gesubsidieerde Spinoza Web-project bij de Univ. Utrecht geboekt staat. Beide aanstellingen van Piet Steenbakkers, in Utrecht en Rotterdam, zijn als één geïntegreerd geheel geworden (of waren het misschien altijd al).

Zou het de levendigheid van het blog niet ten goede komen als (al) die mensen die jou mailen over een blog-onderwerp, en dat gebeurt nogal eens blijkt ook nu weer, zouden reageren in het blog zelf?

Ik denk het wel, Henk, maar velen blijven nu eenmaal liever onbekend en op de achtergrond - het is niet anders.

Beste Stan,
Tegen mijn gewoonte in een reactie op jouw blog.
Je schrijft dat de VHS op geen enkele manier betrokken is geweest bij het Utrechtse afscheidssymposium en dit zelf ook heel laat te horen kreeg. Blijkbaar zijn jouw welingelichte kringen toch niet zo goed geïnformeerd. Ik wil jouw punten a, b en c corrigeren; de voorbereidingen van het symposium heb ik namelijk vanaf het begin van nabij meegemaakt.
ad a) Tijdens de voorjaarsvergadering van de VHS op 28 mei jl. in de Doelenzaal UB Amsterdam is het afscheidssymposium aan de orde geweest, inclusief het programma, de sprekers en de plaats (Utrecht). De aanwezige leden waren enthousiast en sommigen wilden zich al opgeven. Dat was toen nog niet mogelijk. In juni heeft de secretaris alle informatie toegestuurd gekregen en begin juli kwam de aankondiging op de website van de Universiteit Utrecht. Een uitnodiging naar de leden VHS bleef merkwaardigerwijs uit, ook verscheen er geen vermelding op haar website.
ad b) Aan de VHS is niet gevraagd om de bundel uit te geven, de secretaris bood dit zelf aan. Overigens een heel aardig aanbod, en de organisatoren stelden dit zeer op prijs.
ad c) In de aankondiging voor het symposium lees ik nadrukkelijk de twee functies die Piet Steenbakkers bekleedde, dus ook de bijzondere leerstoel ingesteld door de Vereniging Het Spinozahuis aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Dat de VHS node Nederlandse sprekers mist, heeft noch de secretaris, noch een ander bestuurslid, ooit aangegeven. Vanaf eind januari vond overleg plaats met de secretaris. Daarnaast heeft ook overleg plaatsgevonden met de EUR. Wiep van Bunge zal tijdens het symposium dan ook kort het woord voeren.
Kortom: de berichtgeving van de VHS had veel eerder gekund. En dan noem ik nog niet het aanmeldstrookje (omslachtig en niet meer van deze tijd) en het ontbreken van de link voor aanmelding op de website (https://forms.hum.uu.nl/aanmelden-voor-symposium-spinoza-research-to-be-continued/). Jammer!

Beste Lidie,
Dank voor deze kennelijk vanuit in ieder geval een bepaalde kant met meer inside information opgestelde reactie. Aardig te horen dat Wiep van Bunge nog in het programma kon worden ingelast...
Ik weet uiteraard niet (was er niet bij) hoe allerlei contacten zijn verlopen. Dat het uitnodigen van de VHS-leden niet echt de schoonheidsprijs verdient en de link naar de UU-pagina node wordt gemist, daarover kunnen we het eens zijn. Ik geef hier nog eens de link naar het programma, van waaruit 't inschrijfformulier kan worden gevonden:

http://www.uu.nl/agenda/afscheidssymposium-voor-piet-steenbakkers-over-spinoza

Els van Swol geeft vandaag, zaterdag 3 september 2016, n.a.v. het op vrijdag gehouden afscheidssymposium van Piet Steenbakkers, haar impressie van haar kennismaking met hem en zijn Spinoza-uitleg in de loop der tijd. Een aardige impressie vanuit haar aantekeningen van lezingen van Steenbakkers.
Ze verwijst naar dit blog, maar met een foute URL (n.l. met www dat daar niet thuishoort).

http://elsvanswol.nl/?p=2531

Bedankt voor de verwijzing en omschrijving. Enne: die stomme fout m.b.t. de link naar deze blog heb ik inmiddels aangepast!