George Steiner (1929 -) "a synagogue will one day excommunicate Spinoza, it must"

George Steiner in 2006Wie in 1989 (alweer) de vierdelige serie Nauwgezet en Wanhopig van Wim Kayzer op de VPRO-tv heeft gezien, zal sindsdien de Oostenrijks/Britse literatuurcriticus en schrijver George Steiner (en de anderen: de Colombiaanse schrijver Gabriel García Márquez, de Hongaarse schrijver György Konrád en de Spaanse politicus en schrijver Jorge Semprún) niet snel hebben kunnen vergeten. Als een polymath, een zeer geleerd en breed geïnformeerd man met een encyclopedische kennis, heeft George Steiner zich uiteraard ook met Spinoza bezig gehouden.

Toen hij in The London Review of Books in 1990 Yirmiyahu Yovel’s Spinoza and Other Heretics besprak vroeg hij zich af: “Is Spinoza much read today, even among philosophers?” En hij beantwoordde dit – na een staaltje eruditie te hebben weggegeven - met: “No, Baruch Spinoza is, probably, not read very much at present.” Dat was in 1990, misschien denkt hij daar nu anders over.
Best vaak liet Steiner de naam van Spinoza vallen. Een voorbeeld:

Christopher J. Knight George Steiner's Religion of Abstraction [In: Religion & Literature published by The University of Notre Dame, Vol. 28, No. 1 (Spring, 1996), pp. 49-84]

“In the end, for Steiner, there can be "no synagogue, no ecclesia, no polis, no nation, no ethnic community which is not worth leaving' (IT 397). It is a melancholy conclusion, predicated on his belief that a nation, in time, will always act in an unacceptable manner, and that "[a] synagogue will one day excommunicate Spinoza, it must" (TT 397). It is better, he thinks, to place one's trust directly in the Absolute, and to distrust all those instances wherein two or more are gathered in the name of some cause, or lord: "Personally, I believe that anarchy is one of the ideals and hopes and Utopias of anyone who wants to do serious thinking and work. It is when you find yourself agreeing with another person you should begin to suspect that you are talking nonsense. I repeat: there is no community of love, no family, no interest, caste, profession, or social class not worth resigning from" (TT 397-98).” [p. 77; TT = "Totem or Taboo"]

In 2008 zou George Steiner verteld hebben hoe hij tevergeefs naar monumenten voor Spinoza in Nederland had omgezien. Niemand die hij erover aanspraak zou hem op zo’n monument hebben kunnen wijzen. Wim Bossema, die deze anekdote in de Volkskrant schreef vertelde er niet bij in welke stad dat was [hier].

De aanleiding voor dit blog is het verschijnen van een boek waarnaar door de fans van deze bijna 83-jarige eruditus zeer werd uitgekeken:

George Steiner, The Poetry of Thought: From Hellenism to Celan. New Directions. January 24, 2012, ISBN 978-0811219457

Daarin behandelt hij aan de hand van een reeks auteurs vanaf de oudheid tot heden de nauwe samenhang en zelfs eenheid van groot denken en grote literaire stijl.

Volgens een reviewer claimt hij dat Jean-Paul Sartre er in zijn jeugdige ambitie in slaagde om een combinatie van Spinoza en Stendhal te vormen. Wat wel als een behoorlijke prestatie gezien mag worden, gezien de gigantisch andere wijze van denken, andere ontologie ook, van Spinoza en Sartre. Sartre moest niets hebben van Spinoza’s allesomvattende determinisme. In het voetspoor van Hegel stelde hij dat Spinoza de negatie veronachtzaamde, waardoor differentie gekend wordt (dit is dit en niet dat). De filosoof van de noodzaak versus de filosoof van de vrijheid, die vond dat ieder er verantwoordelijk voor is zichzelf te maken.  [Toevoeging: zie hier een apart blog over Sartre]

George Steiner kan ook heerlijk overdrijven. Zo zegt hij in een Frans interview n.a.v. zijn laatste boek, dat al iets eerder in Frankrijk uitkwam, een interview dat door Jan Messchendorp werd vertaald:

“Vroeger verdiende ook de filosofie het predicaat universeel. De hele wereld stond open voor de ideeën van bijvoorbeeld Spinoza. Tegenwoordig blijft een immens deel van het universum voor ons gesloten. Onze wereld versmalt zich. De wetenschap is voor ons ontoegankelijk geworden. Wie kan de jongste bevindingen in de genetica, astrofysica en biologie begrijpen?” [hier Frans en hier Nederlands]

Wanneer, in vredesnaam, heeft de hele wereld ooit open gestaan voor de ideeën van Spinoza? Ook een erudiete polymath zegt soms maar wat…