'EVEN SHPINOZAH (Hebreeuws): 'de steen Spinoza' of 'de steen van Spinoza'?

Wie zich mijn blogs over Spinoza’s steenmetaforen herinnert (ik onderkende er drie, zie onderaan de links naar deze blogs), zal niet verbaasd zijn dat ik mijn oren spits, wanneer ik hoor (nou ja lees) over hoe Salomon Rubin (over wie ik vandaag een blog had) Spinoza als belangrijke denker voor het jodendom wilde terugwinnen. En zo kwam hij in zijn apologie voor Spinoza in 1856/57 tot deze zin:

De steen Spinoza
“Nu alle volken van de wereld zijn samengekomen om eer te brengen aan de steen Spinoza… nu is het ons geboorterecht hem in de Hebreeuwse literatuur te repatriëren.” *)

In een eindnoot hierbij schrijft Daniël Schwartz dat de steen Spinoza (‘even Shpinozah) waarschijnlijk een allusie is op de overbekende Bijbelse zinsnede: “de steen die de bouwers verworpen hebben is een hoeksteen geworden.” (Psalmen 118:22)

Dit is me nog eens een Spinoza-receptie: Spinoza als de hoeksteen van het jodendom!

               
Ontwerp voor Spinoza als hoeksteen (met gebruikmaking van het reliëfportret van Spinoza, gemaakt door de beroemde Amsterdamse beeldhouwer Lambertus Zijl.  

De steen van Spinoza
Ik heb hiervoor Schwartz niet letterlijk geciteerd (en heb ook zijn verwijzing naar Psalmen 118:12 in 22 gecorrigeerd). Hij schreef zowel in de geciteerde tekst als in de eindnoot “de steen van Spinoza”. Ik lees geen Hebreeuws, maar zou daar (‘even Shpinozah) niet staan: de steen Spinoza? Alleen dan klopt de verwijzing naar de Psalmplaats. Anders (als Spinoza niet zelf als steen wordt benoemd, niet zelf met een steen wordt vergeleken) is onduidelijk om welke ‘steen van Spinoza’ het dan zou gaan? De steen in het herdenkingsmonument bij de Nieuwe Kerk in Den Haag kwam pas een eeuw later. Er was nog nergens een stenen standbeeld o.i.d. van Spinoza.  
Maar het kan uiteraard ook zijn dat Rubin een nóg veel verdergaande en uiterst radicale vergelijking op het oog had (maar dan klopt de allusie op de Psalmtekst niet meer), namelijk dat hij de Ethica zag als ‘de steen van Spinoza’ die deze gebracht had in plaats van de twee Mozaïsche stenen tafelen waarop de tien geboden aan het joodse volk gegeven werden!

Een nóg verdergaande receptie van Spinoza: De Ethica in de plaats van de decaloog!

Op dezelfde pagina waarvan de boven geciteerde tekst van Rubin afkomstig is, is te lezen dat Mica Jose Berdichevsky (1865-1921), die zich in zijn dagboek nogal geëxalteerd uitte over de aanschaf van Rubins Ethica-vertaling, die Ethica benoemde als de “Heilige Tafelen”! Zou hij dat zelf bedacht hebben of die vergelijking bij Rubin hebben opgepikt? In ieder geval is het een aanduiding van hoever de appreciatie van Spinoza in de toenmalige Oost-Europese joodse cultuur ging.

Bronnen

*) Daniel B. Schwartz: The First Modern Jew: Spinoza and the History of an Image. Princeton University Press, 2012, p. 106 

Twee vertalingen van Psalmen 118:22 De steen die de bouwers afkeurden is een hoeksteen geworden. (De Nieuwe Bijbelvertaling 2004/2007)

De steen [dien] de bouwlieden verworpen hadden, is tot een hooft des hoecks geworden. (De Statenvertaling 1637)

EVEN (..): Hebrew name meaning "stone." Compare with another form of Even.

EVEN-EZER (..): Variant spelling of Hebrew Eben-haezer, meaning "foundation stone, stone of help." In the bible, this is the name of the place where the Israelites were defeated by the Philistines. It is also the name of a memorial stone set up by Samuel after the Israelites got their revenge.  [Van hier]

Informatie over 'stenen' in Hebreewse teksten [Hier]

 

Blogs over de drie stenen van Spinoza Inleiding

De "doelgericht" vallende “dodende” steen

De "niet van zintuigen beroofde" steen

De geworpen steen "die, indien bewust, zou denken zichzelf vrij voort te bewegen"

Spinoza over 'de steen in de blaas van een kind' – een steen des aanstoots