Ethica-vertaling van Piet Steenbakkers verschijnt dit najaar

Op de website van de Ver. Het Spinozahuis staat de verheugende mededeling dat de Ethica-vertaling van Piet Steenbakkers in de herfst van 2012 bij de Wereldbibliotheek zal verschijnen; dit in nauwe samenwerking met Vereniging het Spinozahuis (VHS).

Het was insiders al geruime tijd bekend dat Steenbakkers aan een nieuwe vertaling van de Ethica werkte die dan eindelijk de al vele jaren uitgegeven (door Guido van Suchtelen herziene) vertaling van Nico van Suchtelen (1878-1949) van bijna 100 jaar geleden kan gaan vervangen.

De VHS schrijft: "Door zijn grote vertrouwdheid met Spinoza’s teksten en grondige kennis van diens wijsgerige stelsel kan Piet Steenbakkers nu ook een nieuwe Nederlandse vertaling tot stand brengen die beantwoordt aan de huidige stand van het Spinoza-onderzoek. Hij heeft gestreefd naar heldere en goed leesbare vertaling, die niettemin recht doet aan Spinoza’s zorgvuldig gekozen wijsgerige terminologie en zijn soms weerbarstige stijl."

Dat 'nu ook' slaat op het volgende:

"Voor een zorgvuldige lezing [van de Ethica] is een betrouwbare tekst een eerste vereiste – dat geldt niet alleen voor Spinoza’s oorspronkelijke Latijnse versie, maar zeker ook voor vertalingen. Tot dusver was echter geen goede kritische editie van de Latijnse tekst voorhanden. Die zal nu evenwel in de loop van 2012 verschijnen bij de Presses Unversitaires de France, bezorgd door Fokke Akkerman en Piet Steenbakkers. Dan zal er voor het eerst een kritische uitgave beschikbaar zijn die is gebaseerd op een uitputtende vergelijking van alle bronnen: de gedrukte versies zoals die na Spinoza’s dood in 1677 zijn gepubliceerd in de Opera posthuma en De nagelate schriften van B.d.S., en een handschrift uit 1675 dat recent is ontdekt in de bibliotheek van het Vaticaan."

Ik zie er met grote belangstelling en hoge verwachtingen naar uit.

Deze kritische tekstuitgave zal als dé standaardtekst naar verwachting wereldwijd de 1925-uitgave van Carl Gebhardt gaan vervangen. 

Er is nog geen sprake van dat deze nieuwe editie in de reeks verzamelde werken van Spinoza bij de Wereldbibliotheek een tweetalige zal worden. De wereldbibliotheek heeft geen enkel werk van Spinoza tweetalig uitgegeven. Voor een tweetalige, Latijn/Nederlandse, Ethica blijven we aangewezen op die van Henri Krop, waarvan zojuist (zie dit blog) een zesde editie verscheen.

Reacties

Stan,
1. Het is inderdaad verheugend dat de vertaling van Steenbakkers binnenkort zal verschijnen. Hij is, voorzover ik een aantal kleine vertalingen van hem gelezen heb, een uitstekend stilist en vertaler.
2. Tegelijk is het jammer dat er nog steeds geen vertaling van Spinoza's volledige werk voorhanden is, o.a. niet van de TP. Dat is des te schrijnender nu er in hoog tempo schittenrende edities van Descartes - 3 banden in 2 jaar - en Erasmus - 5 banden in in 10 jaar - verschijnen, nog afgezien van de Briefwisseling van Erasmus, waarvan er in enkele jaren 14 delen verswchenen zijn. Deze reeksen hebben allen een bekwame redactiexommissie. Waarom is er geen redactiexommissie bij de vertalingen van Spinoza? Het zou een wat gestructureerdere aanpak betekenen van Spinoza's werken, die tenslotte de echte basis zijn van de VSH. Het was al bizar dat er pas 100 jaar na de oprichting van de VSH een goede NL vertaling van de TTP verscheen, het zou bizar zijn als we 100 jaar moeten wachten op de TP.
3. M.i. is de Briefwisseling toe aan een herziening. De brieven die in het 17e eeuws Nederlands geschreven zijn, zijn voor een deel onbegrijpelijk, m.n. die van Willem van Blijenbergh. Ik geef een voorbeeld van Blijenbergh:
[Br22.5] "door een altoe grooten haest hebbe ick vergeten te doen Invloije die vrage, of wij met onse voorsichticheijt niets en konnen voorkomen dat ons anders soude ontmoeten."
Bij eerste lezing denk je dat ze bij hun briefwisseling voorzichtigheid moeten betrachten, en dat het wellicht beter is als ze elkaar ontmoeten en mondeling spreken. In feite betekent ze: door mijn grote haast hen ik vergeten u te vragen of wij door voorzichtig te zijn zaken kunnen verhinderen die ons anders zouden overkomen. De juiste betekenis ontging mij tot ik de Franse vertaling raadpleegde. Dat betekent dat de NL uitgave onnodig duister is. Voorstel: goede vertaling in hedendaags NL toevoegen. Bovendien is er discussie over de volgorde van de brieven 61 en 62, en van brief 67A (van Stensen), die in de Franse editie van Rovere brief 43A is.
4. Hier wreekt zich de losse structuur van de VSH. Hoewel zij de grootste Spinoza-vereniging ter wereld is, is zij in feite een eenmansbedrijf van de secretaris, die dat overigens met grote inzet en bekwaamheid doet. Maar er is geen redactiecommissie voor vertalingen, er is geen publicatiecommissie, geen eigen periodiek of informatieve website, geen commissie voor de exploitatie van Spinozahuis-museum. Verenigingsverslagen zijn niet in te zien, brieven en/of e mails worden erratisch beantwoord, belangstelling voor deze, ook voor verenigingsleden belangrijke website, is nihil. Jammer.

Adrie, je hebt in heel veel opzichten gelijk. Oorzaak van het wanbeleid van vsh is onder meer dat leden voor nul komma nul iets te zeggen hebben. Wat betreft de TP: dat er nog steeds geen volledige vertaling is uitgebracht, heeft onder meer ook hiermee te maken, dat MEN denkt, dat dit werk voor het grootste deel irrelevant is voor onze tijd. Zelf was ik ook slachtoffer van dit vooroordeel toen ik in 1985 mijn algemene HOOFDSTUKKEN (met permissie buiten de vsh om, die toen wel plannen voor een volledige editie had) publiceerde, denkende dat de specifieke hoofdstukken over de aristocratie en monarchie de tegenwoordige lezers niet meer zo aanspreken. Later heb ik ingezien dat deze opvatting geheel onjuist is en dan ook getracht de inhoud ervan te exploreren en partieel weer te geven in "Spinoza's model van democratie". In mijn DIRECTE DEMOCRATIE.

Adrie,
Dank voor je inbreng en ondersteuning van dit weblog.
• Ik ondersteun jouw oproep dat er eindelijk een volledige vertaling van het Politiek Tractaat komt. F. Akkerman is voor de VHS bezig met de vertaling van de Tractatus Politicus. Die komt, ooit, "als ik tijd van leven heb", zoals hijzelf zei tijdens de voorbije zomercursus, want hij deed het rustig aan en bleef ook met andere dingen bezig [zie blog van 31 juli 2011]. Het onderstreept je oproep dat er een gedegen en ambitieuze (voeg ik eraan toe) uitgeef- en redactiecommissie komt.
• Wat de briefwisseling betreft: mij is ter ore gekomen dat in ieder geval over de hertaling van de brieven van Willem van Blijenbergh en die van Spinoza aan hem serieus wordt gedacht. Meer weet ik er niet van, maar dat zou inderdaad een aanwinst zijn. Verder schort er m.i. niets aan de vertaling van de correspondentie; en of dan voor de verplaatsing van enkele brieven de hele correspondentie opnieuw moet worden uitgegeven betwijfel ik. Vergeet niet dat de Franse briefuitgave van Maxime Rovere een 80-jaar oude eerdere uitgave verving.
• Wat de rest van je opmerkingen over de VHS aangaat: wat betreft het activer maken van de website en ook het publiceren van jaar- en vergaderverslagen heb ik m'n nek al eens uitgestoken tijdens een jaarvergadering, maar daarin vond ik geen gehoor bij het bestuur. Dat laat ik verder zitten. Ooit heb ik beloofd dat ik mijn kritiek op de verenigingswebsite minstens zou temperen en liefst achterwege zou laten. Daaraan heb ik mij tot heden gehouden.
• Intussen kunnen we - ik zelfs enigszins opgewonden - uitzien naar een nieuwe Ethica-vertaling. Ik ben echt ontzettend benieuwd en weet al naar welke passages vooral mijn belangstelling zal uitgaan.

M iriam v Reijen is bezit met een hertaling van de brieven van het kwaad / de Blijenbergh brieven. Nog dit voorjaar te verschijnen in boekvorm.

Mijn punt is dat de VSH het blijkbaar niet tot haar taak en/of competentie rekent om het Verzameld Werk van Spinoza uit te geven, terwijl er bijna maandelijks fraaie, gedegen, redactie-gestuurde vertalingen van Erasmus en Descartes verschijnen. Spinoza moet het doen met - lofwaardige - maar niet samenhangende, initiatieven van individuen. Hij verdient beter.

Dat is toch een droefmakend beeld dat Adrie Hoogendoorn schetst onder punt 4.

Stan,
N.a.v. je opmerkingen over de Briefwisseling in 11:30:
1. Over de vertaling: de brieven die vertaald zijn, zijn uitstekend vertaald. Helaas zijn niet alle brieven vertaald, n.l. niet die in het 17e eeuws NL zijn gesteld, en waarvoor je buitenlandse edities moet raadplegen om te begrijpen wat er staat, hetgeen een blamage is voor de NL editie. Br 48B bevat tekstfragmenten in het Frans en in het Duits, die eveneens onvertaald gelaten zijn.
2. Over de toelichtingen: de brieven aan Oldenburg / Boyle over het salpeter zijn grotendeels onbegrijpelijk, en de annotaties bij die brieven niet verhelderend, m.n. de annotaties bij de cruciale Br 8 zijn onvoldoende. Ik heb de indruk dat de vertalers-annotateurs zelf ook niet geheel begrijpen waarover het gaat. Floris Cohen maakt in zijn recente 'De herschepping van de wereld' een aantal verhelderende opmerkingen over de werkwijze en de opvattingen van Boyle. De annotatie bij Br 41 is onjuist omdat er geen verschil gemaakt wordt tussen hydrostatica en hydrodynamica. Over de status van de brieven in het oeuvre van Spinoza en de status van het briefschrijven in de 17e eeuw wordt met geen woord gerept, Rovere maakt in zijn vertaling uit 2010 daarover beknopt (in 10 bladzijden) een aantal verhelderende opmerkingen.
3. Kortom, de wetenschap schrijdt voort, waarom zou de Spinoza-wetenschap in dit land - die zijn neerslag behoort te hebben in up-to-date geannoteerde vertalingen - daarvan niet profiteren? Aanleiding genoeg dus om de vertaling uit 1978 van de Briefwisseling niet klakkeloos te herdrukken, maar om bijvoorbeeld eens in de 34 jaar - nu in 2012 dus - een verbeterde editie uit te brengen. Twee van de drie vertalers zijn inmiddels overleden, de derde, Akkerman, citeert bljkens jouw opmerking - 'als ik tijd van leven heb' - Spinoza's Br 83 uit juli 1676. De Vereniging hoeft zich dus niet geblokkeerd te voelen om het initiatief te nemen voor een verbeterde editie.

Ook inzake de briefwisseling onderschrijf ik de kritiek van Arie en zijn conclusie betreffende de behoefte aan een VERBETERDE herdruk. Het aantal fouten - wil ik er graag aan toevoegen - niet alleen in de vertaling maar ook in de aantekeningen loopt in de tientallen. Ik ben te lui om ze hier te specificeren. En laat mij dit nog toevoeven: het is natuurlijk belachelijk om geloof te hechten aan Fokke's excuussmoes, die hij al 26 jaar hanteert! Volstrekt ongeloofwaardig. Hij weet denk ik geen raad met de TP. En de hele Spinozahuis-maffia moest zich schamen over haar in alle opzichten falende beleid zoals ik al eerder in een Open Brief duidelijk maakte.

Adrie,
Dank voor je ervaringen met de Briefwisseling.
Het is goed merkbaar dat je je voor je HOVO-cursus in Lochum flink in die Briefwisseling verdiept hebt en daarmee miksschien nog bezig bent!
Daarvan profiteren wij hier zo een beetje mee.
Je hebt me overigens inhoudelijk overtuigd van het nut van een herziene nieuwe editie. Ik had me niet gerealiseerd dat de huidige al van 1978 dateert.

Stan,
In mijn eerste reactie maakte ik een opmerking over de 'losse structuur' van de Vereniging. Bij nader inzien moet je wellicht spreken van de 'gesloten bestuurscultuur', waardoor de verenigingsleden er wat los bijhangen, en de ledenvergaderingen geritualiseerde evenementen geworden zijn. En rituelen zijn, zoals je weet, op zich zinloze gebeurtenissen, waar niets nieuws ingebracht noch verwacht wordt, en die louter dienen voor de in stand houding van de gemeenschap, i.c. de Vereniging, zie TTP5. Ik heb de indruk dat er onder de actieve leden van de Vereniging - d.w.z. zij die minstens 1x per jaar een door haar georganiseerd evenement bezoeken - wel wat onvrede heerst over de merkwaardige bestuursstructuur, maar dat men het daarbij laat. De bestuurscultuur heeft het patina van de ouderdom die in de 110 jaar van haar bestaan pas aan haar vierde secretaris toe is. Maar het is ook een cultuur van immobilisme, waardoor - althans volgens horen zeggen, iets anders komt er niet naar buiten - de vorige voorzitter het na 2 jaar voor gezien hield.

Adrie,
Het zou goed zijn als meer leden zich zouden roeren, maar ik vrees dat velen het voor gezien houden en niet meer erin geloven dat het anders zou kunnen. Wie met hun onvrede niets doen, hebben een 'hoogste overheid' die ze verdienen. Ik hoop dat je meer stemmen losmaakt, maar ...
Even een kleine correctie. De VHS verslijt momenteel de vijfde secretaris. Ik denk dat je mevr. Thijssen-Schoute over het hoofd ziet, die een tijdje interim-secretaris was.
Dit is volgens mij het lijstje:
Willem Meijer (vanaf de oprichtingsvergadering 12-6-1897 – 1921),
W.G. van der Tak (1921 – 1954)
Mw. C.I. Thijssen-Schoute (1954 - 6 okt. 1956).
Guido Joost van Suchtelen (19 jan. 1957 - 20 mei 1989)
Theo van der Werf (20 mei 1989 - )
Zulke informatie zou natuurlijk op de website van de VHS te vinden moeten zijn, zoals zoveel meer.

Stan,
Jouw lijstje met zittingsduur van secretarissen herinnert me er aan dat de VHS in feite als een s t i c h t i n g functioneert en niet als een vereniging. In een stichting immers, continueert het bestuur zichzelf door coöptatie, met als gevolg dat het juridisch niet gebonden is aan een bepaalde zittingsduur, en de individuele bestuursleden tientallen jaren in functie kunnen blijven. Bovendien heeft een stichting geen leden maar donateurs. Aan donateurs ben je geen verantwoording schuldig, je hoeft hun brieven en e mails niet te beantwoorden, de relatie is louter financieel. Er is dus ook geen ledenvergadering nodig, die bij een vereniging het hoogste beslisorgaan is, maar die bij VHS al een ritualistisch karakter gekregen heeft, en dus al opgeschoven is richting stichting. Het voordeel van de stichtingsvorm voor VHS is dat zij meer aan de huidige praktijk beantwoordt, want de leden zijn in de praktijk al louter donateurs, en dat de secretaris - die een heel leven investeert in VHS - niet meer onderworpen hoeft te zijn aan het vierjaarlijkse ritueel van herbenoeming, dat, hoe formeel ook in de praktijk, zijn positie ter discussie kan stellen. Het enige nadeel van de stichtingsvorm is dat ze onspinozistisch, want qua juridische opzet ondemocratisch is. Maar ik vermoed dat de notabele stichters van VHS in 1897 met een stichtings-attitude contre-coeur een democratische vereniging hebben opgericht.

Maar is VHS officieel een vereniging? Zijn er statuten en een huishoudelijk reglement of zijn die er ooit geweest?

Henk en Adrie,
Statuten... Dit is ook weer zoiets wat je eigenlijk als informatie op de website van de VHS zou willen tegenkomen.
Je vindt de volgens mij momenteel geldige versie, zoals gewijzigd in de ledenvergadering van 23 mei 1987 op despinoza.nl
[daar zowel als html-pagina als in PDF en DOC-formaat]
http://www.despinoza.nl/spinoza/vereniging/statuten_spinozahuis.shtml

Ik ga solleiciteren naar een baan als voorlichter van de VHS...

We hebben ons iets te vroeg blij gemaakt, vrees ik. Uit betrouwbare bron vernam ik dat de Ethica-vertaling van Piet Steenbakkers pas in 2013 verwacht mag worden.
M iriam v Reijen's hertaling van de briefwisseling met Blijenbergh (de brieven over het kwaad) waar Arno van Zuylen het in één van de reacties over heeft, schijnt in augustus te zullen gaan verschijnen.

Jammer dat we nog langer moeten wachten op de ethica- vertaling van Steenbakkers. Ik ben niet zo benieuwd naar wat de door hem reeds 2 decennia gerepareerde grondtekst zal opleveren (niets namelijk) als wel naar zijn vertaling van AFFECTUS (dat hij eerder niet consequent van AFFECTIO heeft onderscheiden)! Zal hij mijn keuze (REACTIE) aandurven? De alternatieven (als HARTSTOCHT, PASSIE, AFFEKT) dekken de inhoud onvoldoende of zijn anderszins onbevredigend.

De nieuwe Ethica-vertaling zit nog niet in de Voorjaarsaanbieding van de Wereldbibliotheek.