Ericus Walten (1663–1697) volgeling van Spinoza?

Deze radicale vrijdenker, was misschien geen volgeling van Spinoza en Spinozist sensu stricto, maar wel van een Spinozistische geest doortrokken - met minder caute, dat wel.

Walten is naar eigen zeggen tegen zijn vervolgers, geboren in het Duitse plaatsje Ham in Nassau, maar Van Bunge oppert, gezien zijn voortreffelijke kennis van het Engels waarnaar hij vertaalde, dat hij misschien uit Engeland afkomstig was. In 1685 werd hij vanwege vagebonderij en bedelarij uit Utrecht verbannen. Vanaf 1688 verbleef hij in Den Haag, vertoefde ook een poos in de omgeving van Rotterdam. Hij deed grootsprakerig zich voor als doctor in de theologie, in de rechten en in de filosofie, maar moet wel gestudeerd hebben, zo blijkt uit zijn vele pamfletten. Hij bood zijn diensten als schrijver aan, zoals blijkt uit deze

 

Hij was een radicale Verlichtingsdenker en vurig polemisch pamfletschrijver, was een der weinigen, die het waagde openlijk partij voor Balthasar Bekker te kiezen die hij zo hartstochtelijk verdedigde en in zo felle taal ["vol intrigerende hatelijkheden en beschuldigingen", cf.] dat hij op 19 maart 1694 wegens godslastering opgepakt, gevangengezet en verhoord werd; z'n berechting werd almaar uitgesteld en in de loop van 1697 overleed hij in de Haagse Gevangenpoort, wellicht door zelfmoord. Bekker werd omwille van z'n bestrijding van tovenarij, hekserij en duivelsgeloof van Spinozisme beschuldigd, dus zou Walten dan niet iemand van datzelfde kaliber zijn? Toen hij in de hype om Bekker in beeld kwam, was er meteen wel iemand die hem een Spinozist noemde. Maar was hij dat?  

De suggestie dat deze Ericus Walten tot de kring van navolgers van Spinoza behoorde, komt van Wiep van Bunge, die na die suggestie gewekt te hebben, in "Spinozistische vrijdenkers in de Republiek" (in: Rekenschap, 1998), dat ook meteen in datzelfde artikel ontkent door te zeggen: Walten was geen Spinozist. Jonathan Israel bespreekt hem in Radicale Verlichting en ook in Henri Krop's Spinoza. Een paradoxale icoon van Nederland, komt hij eenmaal voor onder verwijzing naar Wiep van Bunge's artikel en naar diens eerdere "Eric Walten (1663-1697): An Early Enlightenment Radical in the Dutch Republic" [in: Van Bunge & Klever (red.), Disguised and Overt Spinozism around 1700, p. 41-54 - is in z'n geheel bij books.google te lezen]

Ik citeer een alinea in Van Bunge's artikel: "Ook uit de jaren negentig van de zeventiende eeuw stamt verder een serie buitengewoon geestige pamfletten van Ericus Walten, een bohémien avant la lettre, die in Utrecht al eens was opgepakt wegens landloperij, en die zich uitgaf voor jurist, arts en predikant. Noodlottig werd hem zijn inmenging in het grote debat rond Balthasar Bekkers De betoverde Weereld. Dat Bekkers pleidooi tegen het geloof in de duivel, in hekserij en toverij op zoveel verzet stuitte binnen de hervormde kerk, was voor Walten aanleiding een aantal pamfletten in het licht te geven, waarin de hervormde synodes werden uitgemaakt voor een gekkenhuis, en waarin hij Bekkers tegenstanders uitmaakte voor Satanisten, aanbidders van de duivel. Dat had hij beter niet kunnen doen, want ook Walten werd - in 1694, in Den Haag - door Justitie van zijn bed gelicht. Eigenlijk liep het met hem nog tragischer af dan met Koerbagh, want waar Koerbagh werd veroordeeld, heeft Walten jaren in de Gevangenpoort gecrepeerd, zonder dat het tot een proces kwam. In 1697 wordt hij dood in zijn cel aangetroffen, en het heeft er alle schijn van dat hij de hand aan zich zelf heeft geslagen. Nu was Walten geen spinozist." [Van hier]

Hij behoorde tot de oranjepartij.

Van Gelderen toont aan dat Walten zijn politieke denken niet van Spinoza, Grotius of de De la Courts, maar van de Presbyteriaanse dissenter Robert Ferguson had, hoewel Walten tegen z'n vervolgers beweerde dat de Spaanse Jezuïet Juan de Mariana het best over het koningschap had geschreven en dat hij die nagevolgd had. [Martin van Gelderen, "In Defense of William III: Eric Walten and the Glorious Revolution". In Esther Mijers and David Onnekink (Eds.), Redefining William III: The Impact of the King-Stadholder in International Context [London: Ashgate, 2007. ISBN 978-0-7546-5028-7 - pp. 143-158 - books.google]

Z´n belangrijkste politieke verhandeling volgens Van Gelderen is:

VoorkantEricus Walten, De regtsinnige policey; of een nauwkeurig vertoog van de magt en pligt der koningen. by Meindert Uitwerf, 1689 - X +148 pagina's - books.google

Daarin is hij een fel verwoorder van de soevereiniteit van het volk, wiens knecht de koning is. Lees zijn slotwoorden:

"En gelijk de gehoorzaamheid aan het bevel des Konings, of aan de Commissie van de gene die van hem worden gesonden, na den inhoud van de Wetten, die door Algemene toestemming des Volks gemaakt en vast gesteld zijn, moet geregeleerd worden, also houd de Magt des Konings en de Commissie van sijn Gesondene op, wanneer het hele Volk, in de Persoon van hare Gedeputeerden, andere Wetten maakt, en de gemaakte Wetten vernietigd; want in presentia Majoris cessat Potestas Minoris; als het Gezag van den Meester komt, so houd de Magt op, die hy aan den Knegt heeft gegeven."

Daarbij zou nog het volgende pamflet vermeld kunnen worden, waarin je een geestverwantschap met Spinoza proeft:  

VoorkantEricus Walten, Onwederleggelyk bewys van het regt, de magt en pligt der overheden in kerkelyke saken. Het tweede deel. M. Uitwerf, 1691 - 89 pagina's - books.google

Rindert Jagersma, die al eerder een poosje informant voor dit blog was en mede-ontdekker van de drukker van de TTP [cf.], is bezig met een promotieonderzoek waarin hij zich richt op de rol die schrijvers en drukkers van pamfletten speelden in de ontwikkeling en de verspreiding van de ideeën van de Vroege Verlichting, met accent op Ericus Walten daar die één van deze belangrijkste en beruchtste pamflettisten was. Tijdens zijn onderzoek herontdekte hij twee notitieboeken van Walten die onvindbaar waren geraakt. Deze memoriaelen geven volgens hem nieuw inzicht in het leven van Walten en zijn netwerk, en werpen nieuw licht op de Vroege Verlichting en het sociale en culturele leven in de Republiek aan het einde van de zeventiende eeuw. Hij begon over Walten de website http://www.ericuswalten.nl/  maar lijkt die niet uit te bouwen en te actualiseren. Daarop noemt hij Walten wel erg makkelijk "een volgeling van Spinoza". We zullen zien of hij die bewering straks waar gaat maken.

_____________

Afbeelding Bekendt-maekinge via deze site