Een web spinnen om Spinoza (en zien hoe hij daaruit te voorschijn komt...) - een fascinerende Spinozaroman

Na vele landen, kreeg nu ook Nederland een vertaling van deze intrigerende Spinoza-roman van de Macedonische schrijver Goce Smilevski, Het web van Spinoza [Vertaald uit het Macedonisch door Roel Schuyt. Anthos, 2014]

Best dapper vind ik het van de uitgever om eindelijk, na twaalf jaar, dit boek ook op de Nederlandse markt te brengen. Lang heb ik hier naar uitgekeken en gemeend dat het er wel nooit van zou komen. Onterecht dus.

Het boek verscheen in 2002 in Skopje als Razgover so Spinoza (Gesprek met Spinoza) en in de VS werd het uitgegeven als Conversation with Spinoza. Maar een echt gesprek tussen de auteur en Spinoza - die hij aanziet voor iemand met een diepe minachting voor tranen - wordt het nergens. Eerder gaat het om een reeks monologen, waarin de verbeelde Spinoza reageert op vragen en opmerkingen van de auteur: hij ontwikkelt nadere gedachten, verklaart zich, herinnert zich iets of wordt zich gaandeweg van iets bewust enzovoorts. En het gaat om vermeende gesprekken tussen Spinoza en twee personen uit zijn leven.

We krijgen flink wat biografische gegevens over Spinoza voorgezet, maar een inleiding in de biografie van Spinoza is het niet. Daarvoor zijn er ook teveel verzonnen gebeurtenissen in aangebracht (b.v. een ontmoeting in Utrecht van Spinoza met Lodewijk XIV). We krijgen samenvattingen van de hoofdlijnen van Spinoza's metafysica, maar een treffende inleiding in diens filosofie is het niet. Daarvoor zitten er ook teveel betwistbare interpretaties in (ik kom daar aan het eind op terug). Dat alles is de opzet niet van de schrijver: het is een roman. In de Volkskrant van vanmorgen was te lezen: "Het schrift met aantekeningen uit zijn gymnasiumtijd vormde de basis voor het boek dat er jaren later alsnog zou komen."

Spinoza heeft een benadering dat je tot een gelukkig leven kunt komen, wanneer en naarmate je de metafysische samenhang van je leven met het grote geheel leert inzien. Smilevski nu daagt Spinoza a.h.w. uit en wil proberen erachter te komen: waarom heeft Spinoza al zijn energie gestoken in het achterhalen van de relatie tussen het eindige en het oneindige, het tijdelijke en het eeuwige - met alle accent steeds op dat laatste: het oneindige en het eeuwige. Waarom hechtte Spinoza zo weinig waarde aan het zintuiglijke en lichamelijke? "Waarom zou je je tijdelijke bestaan doorbrengen in bespiegelingen over eeuwige dingen (zo die al eeuwig zijn), en voorbijgaan aan de tijdelijke dingen, aan de dingen waarop je speciaal moet letten om ze te kunnen waarnemen [...]. Waarom zou je vergeefs naar het eeuwige en oneindige op zoek gaan als je, ook al was het maar voor even, het pulseren van het eindige en het tijdelijke zou kunnen ervaren? (p. 42-43).
Bij de latere droom over de aanraking van Clara Maria's koude vingers op zijn wangen (verwijzend naar een eerdere gedroomde scene) laat de auteur Spinoza beseffen: "Ik voelde me aangetrokken door de eeuwigheid, of liever gezegd: ik was oneindig bang voor het moment waarop aan alles een einde zou komen."(p. 94)

Waarom was het Spinoza's stelregel dat de wijze niet aan de dood denkt maar aan het leven? Maar wat was dat voor een gemankeerd leven? De schrijver laat Spinoza tot een zelfonderzoek komen dat hij de schok om de dood van zijn moeder op zijn 6e jaar, nooit heeft aangekund en de herinnering eraan heeft willen doven. Maar waarom nam hij dan uitgerekend dat ouderlijke bed mee naar alle plaatsen waar hij woonde? Dat bed waarin hij was verwekt en geboren, maar waarin zijn ouders waren gestorven?

We krijgen twee relaties van Spinoza uitgesponnen, met Clara Maria, de dochter van zijn mentor en met zijn huisgenoot in Rijnsburg, Johannes Casearius, en in beide gevallen (draden) gaat het in vaak dezelfde bewoordingen om het belang van het zintuiglijke om een ander te leren kennen. Smilevsk legt hierbij uiteraard het accent op seks en lichamelijke liefde en de tamelijke moeilijkheid om deze goed in te passen in Spinoza's rationalistische metafysica. Hoezo kom je niet langs die weg (van aanraken, voelen, ruiken etc.) tot het wezen van een mens? Hoezo zou het alleen lukken via de rede en uiteindelijk via de intuïtie dat je tot het wezen van een ander komt, namelijk zoals die bestaat in God? Dat is het kernthema van het boek: de zgn. onmogelijke opgave om los van concrete lichamelijke ervaringen tot kennis van jezelf en een ander te komen. Samengebald in het telkens terugkomende ruiken van sperma. Of, het is slechts een andere formulering van hetzelfde thema: de identiteitsvraag: wie ben ik? Samengebald in scenes voor de spiegel.
Sperma, spiegel en Spinoza zijn de symbolen in deze roman.

Het thema van het grote belang voor reële mensen, van het eindige en tijdelijke in het daadwerkelijke contact hier en nu, komt op vele manieren terug. Clara Maria en Johannes Casearius zijn telkens hoogst geïnteresseerd in het concrete en zintuiglijke ervaren, maar Spinoza deinst er in deze roman voor terug. En zo zegt een blinde oude man die Spinoza in z'n ouderlijk huis binnenlaat waar hij nog eens naar is gaan kijken: God dankbaar te zijn dat hij dingen nog kan aanraken. "Denkt u zich eens in wat een treurige wereld het zou zijn als er alleen ideeën bestonden. Stelt u zich eens een wereld voor waarin niets is om te zien, te horen, te voelen, te proeven en te ruiken. Met alleen ideeën die elkaar passeren." (p. 125)

De hoofdstukken heten 'draden' - zes draden uitkomend in het spinnenweb van Spinoza, waarin hij aan het eind van zijn leven (of hier: na de terugblikken vanwege alle vragen van zijn ondervrager) tot besef komt dat hij "voor het leven wegvluchtte in de filosofie", met spijt bedenkt dat hij het echte leven van zich vandaan heeft gehouden, dat hij Johannes Casearius wegstuurde uit angst voor lichamelijk contact. Dat hij Clara Maria's zintuiglijkheid ontvluchtte, weg van "de mogelijkheid om het eeuwige en oneindige te betasten door met je zintuigen langs de rand ervan te gaan."

Het boekje eindigt met een verantwoording van de schrijver "Waarom Spinoza" waarin hij zijn keuze en aanpak toelicht.

Ik denk dat de Nederlandse titel een fraaiere keuze is dan de oorspronkelijk Macedonische en Engelse titel. En ik denk ook dat het een verstandige keuze was om uit de Nederlandse versie de inleidende tekst weg te laten die in de Engelstalige uitgave luidt: "Note to the Reader: The threads of this novel are spun out of conversations between you and Spinoza. So wherever there is an empty space in the words of Spinoza, just say your name and write it in the blank space." [Cf.]
Ik denk dat die suggestie om de lezer actief in het werk te betrekken, niet echt zou werken.

We hebben met dit boekje een fascinerende uitdaging van (en soort kritiek op) Spinoza en zijn filosofie. Over die filosofie tot slot nog een kanttekening. We krijgen enige malen een samenvatting van de hoofdlijnen in bijna gelijke bewoordingen. Daarin blijkt de auteur een nogal neoplatoonse uitleg aan te hangen - en een subjectivistische uitleg van attributen (als louter perspectieven en verder niets werkelijks). Veel lezers zullen er moeite mee hebben, maar dat hebben Spinoza's gesprekspartners ook, die om nadere uitleg vragen. Ik citeer een stukje: "De weg omlaag van volmaakt naar onvolmaakt gaat aldus: uit de substantie ontstaan de attributen, uit de attributen ontstaan de eeuwige en oneindige modi, en uit de eeuwige en oneindige modi ontstaat een oneindig groot aantal tijdelijke en eindige modi: de lichamen. De volmaaktheid is de scheppende natuur, en die omvat de substantie en de attributen; de onvolmaaktheid is de natuur die geschapen wordt: de modi." (p. 90)

Dit zijn nogal wat aanvechtbare interpretaties ineen die m.i. ver af staan van Spinoza. De attributen ontstaan niet uit de substantie, maar zijn gelijkoorspronkelijk causa sui - drukken het wezen van de substantie uit elk op hun eigen manier. De geschapen natuur is niet iets onvolmaakts: perfectie en werkelijkheid zijn hetzelfde. Dat de eindige en tijdelijke modi ontstaan uit de eeuwige oneindige modi schrijft Spinoza nergens zo. Deze nogal neoplatoonsachtige emanatie-schets is echter niet erg storend, daar het niet het kernthema van het boek raakt.

Smilevski spon een heerlijk web, waarin hij Spinoza als het ware ving en waaruit Spinoza zich alleen kon ontworstelen door tenslotte dingen anders in te zien.

Ik vraag me wel af hoeveel mensen die nog volstrekt niets weten van Spinoza, van dit boek zullen kunnen genieten. Het lijkt mij vooral een boek voor kenners van Spinoza, maar die moeten dan wel kunnen accepteren dat hun held kritisch wordt bevraagd en langs een soort van psychoanalytische weg tot inzicht wordt gebracht dat hij met zijn sterke nadruk op het alles vanuit het eeuwige te zien, eigenlijk een heleboel aan mogelijkheden van zijn leven heeft verknald... Er zullen zeker Spinoza scholars zijn die hiervan absoluut niet gediend zijn.

Stan Verdult

______________

Aanvulling 3 april 2014

Zie hier een bespreking door Lija Groenewoud van Vliet  op Lekkerlezen.net

En een bespreking door Johan de Boose op cobra.be

Aanvulling 21 april 2014

De eerste zinnen van Goce Smilevski's Het web van Spinoza, vertaald door Roel Schuyt [op athenaeum.nl]. Interessante toelichting op vertaalproblemen.

Aanvulling 25 juni 2014: cf blog n.a.v. bespreking van Johan Velter

In Italië verscheen het eveneens in 2014 (Traduzione di Davide Fanciullo], onder de prima de inhoud dekkende titel Il sogno di Spinoza [De droom van Spinoza]. [Cf.]

 

Aanvulling 28 febr. 2017

In 2016 kreeg  ook Duitsland zijn

Goce Smilevski, Gespräch mit Spinoza. Berlin: Matthes & Seits, 2016

 

 

Reacties

Wat een toeval (?), ik las vandaag het boek uit en zag nu je recensie. Helemaal mee eens, van begin tot einde. Uit het het nawoord lijkt te kunnen worden afgeleid dat de schrijver zichzelf herkent in Spinoza als een eenzame man. Tsja, zo heeft iedereen zijn eigen beeld van Spinoza natuurlijk. De schrijver slaagt er niet om Spinoza echt tot leven te brengen, vind ik, en dat had ik stiekem wel gehoopt. Spinoza wordt nergens een mens van vlees en bloed. Was hij iemand die het leven ontweek? Maar dan toch ook iemand die Ethica IV, stelling 45 en toelichting schrijft, over genieten van het volle leven. Heeft Smilewski die stelling wel gelezen? Jammer ook dat de schrijver net doet alsof Spinoza zijn hele leven alleen maar als wereldvreemd figuur wijdde aan de ethiek en de Ethica. O ja, denk je dan, en de TTP dan? En het Politiek Traktaat dan? Nee, het viel me wat tegen. Maar de poging is moedig.

Bob Hoekstra

Twee links naar andere informatieve besprekingen toegevoegd

Weer link naar info toegevoegd.