Een gemiste kans bij het Menasseh ben Israel Instituut

Ik sta op de verzendlijst van het Menasseh ben Israel Instituut, een academisch samenwerkingsverband van het Joods Historisch Museum en de Universiteit van Amsterdam [cf. website]. Meestal betreft het een nieuwe lezingenreeks, soms een nieuwe boekuitgave. Soms wijs ik daarop in een blog, maar meestal is er voor mij geen aanleiding om er aandacht aan te wijden.

Deze week betrof het ‘t nieuws dat op 18 juni 2015 de nieuwe lezingenserie "Over de lichamelijkheid van een spiritueel volk. Gender, seksualiteit en het lichaam in de joodse geschiedenis" van start gaat met een lezing door John Efron. [Een klik op de afbeelding geeft het programma].

 

Hierbij wil ik mijn verbazing uitspreken over het feit dat een lezing over hoe Spinoza’s filosofie sterk vanuit lichamelijkheid is opgebouwd, ontbreekt. Als er één filosoof is in de hele geschiedenis van de filosofie die een sterk lichamelijk georiënteerde filosofie heeft, dan is Spinoza het wel.

De directeur van het MBII is dan wel gepromoveerd op de joodse Spinoza-receptie in de Republiek Weimar, maar ik heb niet de indruk dat hij zo van Spinoza doordrongen is, dat bij een lezingencyclus over juist dit onderwerp meteen ook Spinoza bij hem opkomt. Maar daarmee wordt wel een belangrijke invalshoek gemist.

Er was in het christelijke westen van aanvang af een diepgewortelde weerzin tegen het lichaam die al met Plato begon (lichaam als kerker van de ziel), door de stoïci werd bekrachtigd en door de kerkvaders met hun negatieve houding tegenover lichamelijkheid en seksualiteit nog eens extra scherp werd verwoord – en de kansel sprong daar telkens weer graag op in.

Niet bij Descartes, maar met Spinoza begon wat een paradigma-wisseling in kijk op het lichaam genoemd kan worden. Het was één van zijn onderwerpen van strijd tegen vooroordelen en valse kijk op de werkelijkheid. Dat begon er al mee dat de materiële/lichamelijke kant van de werkelijkheid óók tot God of de natuur behoorde, dat het materiële een substantieel attribuut betrof. Alvorens Spinoza in de Ethica over de menselijke geest begint, geeft hij een uiteenzetting over lichamelijkheid en hoe de geest daar één geheel mee vormt. Hij laat zien hoe we de wereld en onszelf alleen via de indrukken die wij met ons lichaam van de wereld ondervinden, kunnen kennen. Spiritualiteit (geest) zonder lichaam is bij hem ondenkbaar en onbestaanbaar.

Men mag dan wel steeds – zoals gisteren weer op kennislink bij het nieuws over de Spinozaprijslaureaten - benadrukken: “Zijn [Spinoza’s] denkbeelden passen binnen het rationalisme, de overtuiging dat de mens door goed na te denken kennis kan verwerven,” Maar dat is toch een enigszins onjuiste voorstelling van Spinoza’s leer.

Men mag nooit de sleutelfunctie over het hoofd zien die de lichamelijkheid voor Spinoza heeft bij de kennis-vorming, juist bij de ervaringskennis die voor hem de eerste kensoort betrof. De rationele kennis (de ontdekking van de gemeenschappelijke noties) is gebaseerd op, is een transformatie van, die ervaringskennis waarin het lichaam zo'n fundamentele rol vervult. Het was vooral De Deugd die op het belang van die rol wees: "Spinoza's theory of knowledge is thoroughly down-to-earth indeed." De waarneming van de aandoeningen van ons lichaam is de enige toegangsweg die we hebben tot de tweede kensoort – de ratio.

Daarbij moet overigens niet de vergissing worden gemaakt dat denken door en vanuit de lichamelijkheid ontstaat: dat is een ernstige categorie- of attribuutverwarring. Denken is een met de uitgebreidheid samenhangend/dat begeleidend aspect, maar wordt er niet door  veroorzaakt. Daarover meer in een volgend blog [n.l. Spinoza in "Vermögende Körper"]

Reacties

Inderdaad Stan, bij Spinoza krijgt het lichamelijke (tegen een ganse traditie in die begon bij Aristoteles) een even belangrijke rol dan het geestelijke. Een lezing over het lichamelijke bij Spinoza zou dan zeker niet hebben misstaan in deze reeks. Zoals je weet heb ik gedoctoreerd over het lichameljke bij Spinoza. Als ik eraan denk stuur ik het MBI -instituut een mailtje om iets voor te stellen. mvg dr. Filip Buyse

Natuurlijk is dit zo, alleen: Spinoza's gedachtegoed is zo rijk, dat wij bij iedere lezingenserie wel een avond aan Spinoza zouden kunnen wijdden. Zo hadden wij al een lezigenserie over "Synagoge en Staat", "Joodse cultuur tussen Oost en West" en "Joods Loyaliteiten". Ik denk dat Spinoza ook daar in had gepast. Maar ik weet niet of het verstandig zou zijn als wij telkens opnieuw aandacht aan Spinoza zouden geven, al was het maar omdat er andere verenigingen zoals de Vereniging het Spinozahuis" zijn die daar meer geschikt voor zijn.

Succes, Filip,
Ik ben benieuwd of ze bij het MBII je aanbod er nog tussen kunnen moffelen. maar misschien breng je de directeur, dr. David Wertheim, nog op een idee.

Wat grappig, dat mijn reactie ongeveer gelijk opging met die van dhr. Wertheim. Je hoeft al niet meer te mailen, Filip.