De nationaal-socialistische Spinoza-verguizing

Eindelijk is het er... Na lang wachten verscheen vandaag de nieuwste aflevering van het Tijdschift voor Geschiedenis met daarin het gedegen en informatieve artikel van Michiel Wielema: "Spinoza in het Derde Rijk" [TvG, nr. 1 van 2014 , pp. 41-61.].

Door de roman Het raadsel Spinoza, waarvoor Irvin Yalom een obsessieve belangstelling van Alfred Rosenberg voor Spinoza had verzonnen, is er wellicht wat meer belangstelling ontstaan voor hoe de nazi's omgingen met Spinoza. Wel, dan hebben we hier het ware en onthutsende verhaal over de nationaal-socialistische Spinoza-receptie. Eigenlijk merkwaardig dat deze geschiedenis nog niet eerder geschreven is. Goed dus dat die er nu eindelijk is. En het is meteen een gedegen verkenning van allerlei kanten van de zaak.

Wielema toont aan hoe de vertegenwoordigers van het nazi-regime met minachting en verwerping naar Spinoza keken en er alles aan deden om de vroegere waardering die sinds Goethe en de idealisten in de Duitse Filosofie en de Duitse cultuur voor Spinoza was ontstaan, teniet te doen. Zij deden er alles aan om Spinoza uit de Duitse cultuur te verbannen.

De auteur laat zien hoe deze houding werd voorbereid door racistische antisemitische interpretaties van de filosofie van Spinoza door auteurs als Eugen Dühring en Houston Chamberlain in de periode vanaf 1880. Verder bespreekt hij uitvoerig de diverse, soms rivaliserende, instituten van Judenforschung die er alles aan deden om de noodzaak van bestrijding van 'het joodse kwaad' wetenschappelijk te onderbouwen. Filosofieprofessoren als Hans Grunsky en Max Wundt worden behandeld. Je krijgt mee hoe er een breed gedragen negatief beeld ontstond van joodse filosofie die niet anders kon zijn dan eclectische receptie van 'echte' ('Arische') denkers. In dat negatieve beeld werd Spinoza meegenomen of kreeg juist Spinoza de boventoon. Zo zag Grunsky Spinoza een agenda hebben om de 'Arische' volkeren te onderwerpen aan een 'nieuwe Torah' (de Ethica).

Deze algemene verguizing en minachting maakte dat men niet eens (positief) gebruik maakte van de kritiek op het jodendom van Spinoza zelf - wellicht daar ze geen 'ondersteunend bewijs' van de zijde van Spinoza nodig hadden of mogelijk vonden dat dan - als ze dat wel zouden gebruiken - teveel positieve waardering van Spinoza daaruit zou kunnen blijken. Deze hypothese komt van mij, Michiel Wielema is verbaasd dat hij niets tegenkwam van actief gebruik van Spinoza's argumenten tegen het J.H. Carpjodendom, en ook niet van Spinoza's gelijkstellen van recht en macht, en vanuit die verbazing behandelt hij uitgebreid die aspecten uit Spinoza's filosofie die ze naar zijn mening toch hadden kunnen gebruiken. Eigenlijk maakte alleen de Nederlandse NSB'er en Spinozist J.H. Carp gebruik van Spinoza's politieke filosofie [foto links].

Diep duikt de auteur in de geschiedenis uit de periode van de Duitse Filosofie en laat zien dat Kant zijn zienswijze dat het jodendom eigenlijk geen godsdienstig geloof was, maar een vorm van politiek en wetgeving, had ontleend aan Mozes Mendelssohn, die die zienswijze ontwikkeld had op basis van bestudering van de TTP - een denkbeeld dat zelfs terug te vinden is in Mein Kampf. Zodat je kunt stellen dat via Mendelssohn-Kant-Hitler Spinoza - zonder dat iemand het doorhad - is doorgedrongen tot in Mein Kampf, n.l. dat het jodendom eigenlijk geen religie is. Wellicht iets dat waard is nader onderzocht te worden.

Een aanrader, dit prima artikel.

                                                                           Stan Verdult 

Aanvulling

Michiel Wielema stelt dit Spinoza-blog in de gelegenheid zijn artikel aan de bezoekers van dit blog aan te bieden. Hier het PDF (24 mei 2015 naar veiliger omgeving verplaatst).

______________

De illustratie in kleur is door Nelleke Nieuwboer speciaal voor dit artikel van Michiel Wielema gemaakt.

De foto van J.H. Carp is een uitsnede uit een foto van de Spinoza-herdenking bij het Haagse Grafmonument in de Sumatra Post van 25 maart 1927 die Henri Krop nog net kon maken, vlak voordat de bibliotheek van het KIT werd ontmanteld. De complete foto staat in zijn boek Spinoza. Een paradoxale icoon van Nederland op blz 611.

Reacties

Nuttig historisch artikel, lijkt me.
Maar er heerst ook, voorzover het niet uit onwetendheid voortkomt, zoiets als een kwaadaardige en verwijtbare verguizing van Spinoza's (anti-racistische, anti-fascistische, maar radicaal democratische) eigen nationaalsocialisme, dat wegens de kwalijke klank van de term niet waar mag heten. Het is overduidelijk 1) dat Spinoza een fervente nationalist is en 2) anderzijds dat hij, tegenpool van het liberalisme, advocaat van een vergaand sociaal bestel is. En tenslotte 3) dat nationalisme en socialisme in zijn politieke theorie niet alleen elkaars voorwaarde zijn maar elkaar ook wezenlijk bepalen.

Die deun houd je lang vol, Wim, maar je slaat er de plank volkomen mee mis. Het nationalisme dat je Spinoza wilt toedichten is een anachronisme. De gemeenschap waar hij uit voortkwam typeerde men wel als de Portugese, resp. Sefardische natie, maar dat had niets met het nationalisme dat later ontstond te maken. Het nationalisme dat jij aan Spinoza toeschrijft ontstond pas eind 18e eeuw. En socialisme kwam pas op in de 19e eeuw. En ja, door de uiterst vreselijke connotaties van nationaalsocialisme kun je dat woord zeker niet meer met terugwerkende kracht op Spinoza plakken. Doordat Spinoza enige malen het woord 'patria' gebruikt zou je hem patriottisme kunnen aanspelden, maar ook dat zou naar mijn mening anachronistisch zijn. Nationalisme en socialisme zijn termen die NIET in Spinoza's politieke theorie voorkomen en die alleen jij eraan vasthecht. Ik begrijp volstrekt niet waarom jij er almaar aan hecht om hiermee te provoceren - en ik neem je kwalijk dat je hier deze kans aangrijpt om dit allemaal weer te spuien, terwijl het helemaal niets met het blog en het daarin genoemde artikel te maken heeft.

Michiel Wielema biedt zijn artikel aan de bezoekers van dit weblog aan. Het PDF kan aan het eind van het blog aangeklikt worden. Een mooie geste! Waarvoor dank.

Je hebt volkomen gelijk, stan, dat de door jou gewraakte termen niet in Spinoza's vocabulair voorkomen, maar met je verwijt van anachronisme misken je de ZAKELIJKE identiteit en bevestig je in feite de onredelijke verguizing die ik signaleerde. (Een omgekeerde verguizing weliswaar dan die waarover Wielema's artikel handelde en die ik als kapstok gebruikte). Overigens is de kwestie van de politieke signatuur van Spinoza hoogst actueel. Desgewenst geef ik je ( later ) de argumenten voor mijn stelling, die ook Spinoza's afwijzing van universalisme en kosmisch (Stoïsch / Christelijk) humanitarisme impliceert, tenzij je je daar echt helemaal voor wil afsluiten. Dan stop ik daarmee op jouw forum en zeg ik Spinoza / Christus na: "Laat de doden de doden begraven". Hebben wij geen tijd voor.

Wim, het gaat mij alleen maar om het misplaatste gebruik van de termen. Zakelijk-inhoudelijk heb je gelijk, maar je doet die zaak geweld aan door er die zwaar beladen termen op te plakken. Ik sluit me van de inhoud niet af, maar verzet me - met Spinoza - tegen de woorden van de verbeelding. Woorden kunnen anachronistisch zijn, ideeën nauwelijks. Deze woordenstrijd moet je niet uitlokken. Zulke zware emotie oproepende woorden zou Spinoza niet gebruiken. Jij citeert Christus, ik zeg Spinoza na: Ad captum vulgi loqui.

Met dank aan de heren Verdult, Wielema en Klever heb ik dit blog en het PDF van het artikel geprint en toegevoegd aan mijn documentatie. Het is 'gefundenes Fressen' voor een zeer geinteresseerde lezer van, om er maar een paar te noemen, Spinoza, Yalom, Klever en Rotthier.
Onderliggende reden voor deze reactie is mijn behoefte om Stan Verdult weer eens te laten weten dat ik zijn 'bloggerarbeid' hogelijk waardeer en bewonder. Die behoefte wordt ook gevoed door signalen die Stan in andere blogs geeft dat het voor hem misschien tijd wordt om zijn omgang met Spinoza anders vorm te gaan geven.
Dankjewel Stan! Voor je onaflatende spinozajournaal.