De hertaling van 'Zedig onderzoek' van Dirk Santvoort uit 1709 is verschenen

Dirk Santvoort, een ijzerhandelaar en materialistisch denker die leefde van 1653 tot 1712, had enige werken geschreven die sindsdien geheel uit het geheugen verdwenen zijn. Alleen onder enkele deskundigen is hij nog bekend[1]; maar hij komt voor in de Radicale Verlichting van Jonathan Israel.  

Hubert Vandenbossche, die de hertaling door Michiel Wielema sponsorde van werken van Adriaan Koerbagh, Een licht dat schijnt in duistere plaatsen (verscheen 2014, cf. blog, blog en blog), en van Hendrik Wyermars, De ingebeelde chaos (verscheen in 2015, cf. blog) bevorderde nóg een hertaling. De oplettende lezer kon het in het blog van 26 juli 2016, “In Memoriam Hubert Vandenbossche (7 mei 1945 - 17 juli 2016)” al aangekondigd zien: “binnenkort zal dankzij Hubert nog verschijnen een werkje van de materialist en amateurwetenschapper Dirk Santvoort (1653-1712), Zedig onderzoek of de geleerdheid en wetenschap volmaakter en de zeden of manieren der mensen slechter zijn dan in voorgaande tijden (1709). Deze derde hertaling van Michiel die Hubert had gesponsord was helaas bij zijn overlijden nog niet verschenen.

Recent is het dan gepubliceerd met medewerking van uitgeverij Verloren, die echter niet als uitgever gezien wil worden. Op de website van Uitgeverij  Verloren is er niets over te zien, maar bij Bol.com is voor €10,- te bestellen:

    

Dirk Santvoort, Zedig onderzoek of de mensen nu beter leven dan vroeger. Hertaald en ingeleid door Michiel Wielema. Zonder uitgever, 2016, 88 pagina's - ISBN  9789082164350



[1] Zo schreven B. Hamminga & B. Kerkhof "Keynesianism anno 1709. Dirk Santvoort about luxury" [op internet te raadplegen)

Het boekje is weer fraai vormgegeven door Frederike Bouten (omslag) en Margreet van de Burgt.

Dirk Santvoort (1653-1712) was een Amsterdamse ijzerhandelaar en amateurgeleerde. Naast een eigenzinnig natuurkundig oeuvre publiceerde hij een zedig onderzoek naar de vraag of de mensheid in moreel opzicht slechter of juist beter was geworden. Hij concludeerde het laatste en kan daarmee tot de modernisten van die tijd worden gerekend. Tegelijk zag hij een achteruitgang van de godsdienstige moraal en een toenemende invloed van de geestelijkheid op het openbare leven. Deze deed volgens hem afbreuk aan de verworvenheden van menselijke arbeid en beschaving en ruïneerde bovendien handel, economie en openbaar bestuur. Op grond daarvan wordt Santvoort wel gezien als voorloper van Bernard Mandeville en zelfs van de econoom J.M. Keynes. Hij verzette zich tegen dominees die zich keerden tegen elke luxe. Daartegenover betoogde Santvoort dat consumptie van luxe goederen een motor was van de economie en zo armoede tegen ging.

Omdat Santvoort de spot dreef met bepaalde passages in de Bijbel, werd zijn boek op last van burgemeesters uit de handel gehaald. De hertaling in modern Nederlands kan tot een bredere bekendheid van Santvoorts werk leiden. Het is interessant kennis te nemen van een werkje geschreven door een vrijmoedig vrijdenker van vér voor de aandacht voor ecologie en duurzaamheid.

Michiel Wielema heeft goed werk verricht met deze hertaling die hij vooraf laat gaan door een uitgebreide inleiding die een goed beeld geeft van Santvoort en zijn tijdgenoten, waaronder Hendrik Wyermars. Wielema vindt het onterecht dat zijn naam ontbreekt in de literatuur over de Nederlands Spinoza-receptie en met name in met boek van Henri Krop, Spinoza. Een paradoxale icoon van Nederland. Ik verschil wat dat aangaat met de mening van de hertaler: zo sterk doet dit werkje mij niet aan Spinoza’s gedachtegoed denken. Santvoort komt wel over als een zelfstandig en kritisch denker, maar hij ziet in de Bijbel het woord van God en heeft een sterk teleologische benadering van alles in de natuur dat volgens hem voor de mens is geschapen. Wel wil hij, net als Spinoza, de invloed van clerici op maatschappij en politiek terugdringen.

Ik neem, om een indruk te krijgen, hier de hertaalde inleiding van Dirk Santvoort over:

Bij de meeste mensen hebben altijd, zowel vroeger als nu, de volgende twee meningen (naast een heleboel andere) aanhang gevonden. Ten eerste beelden ze zich in dat de mensen hoe langer hoe ongemanierder, hovaardiger, slechter en goddelozer worden en dat de laatste en tegenwoordige tijd alle voorgaande tijden daarin te boven gaat en voorbijstreeft. En ten tweede stellen ze zich voor dat in de tijd waarin zij leven, zoals wij in deze tijd, de wetenschap en geleerdheid onder de geletterde en gestudeerde mensen niet alleen zijn toegenomen maar zoals men zegt tot opperste volmaaktheid zijn opgeklommen. Ja zelfs denken zij dat alles wat ooit geweten zou kunnen worden nu geheel en al bij de geleerden bekend is.
Om nu te onderzoeken of deze twee veronderstellingen kloppen, daarvoor zou het nodig zijn zeer veel voorbeelden uit de oude geschiedenis te vergelijken met voorvallen uit de latere en tegenwoordige tijd en die tegen elkaar af te wegen. Dat zou genoeg stof opleveren om een groot boek mee te vullen. Maar omdat uit een paar goede en treffende voorbeelden net zo goed en vaak duidelijker kan blijken of die veronderstellingen juist zijn dan uit langdradige en uitvoerige geschriften, die de lezer maar verwarren en afmatten, zal ik om niet te lang te zijn alleen wat voorvallen uit de laatste en tegenwoordige tijden vergelijken met gebeurtenissen die in de oude historieboeken beschreven zijn. En om hierin met des te meer zekerheid te werk te gaan zal ik merendeels gebruik maken van verhalen die in de H. Schrift beschreven staan.

                                            * * *  

Ook al hadden Hubert Vandenbossche en Michiel Wielema al over een nieuwe opdracht gesproken, n.l. om ook Frederik van Leenhofs Hemel op Aarden (1703) te hertalen, begrijp ik van Michiel Wielema dat het daarvan niet meer zal komen. Of het iets met weerstand van de Uitgever te maken heeft, weet ik niet, maar de hemel op aarde zullen we niet krijgen.

Reacties

Hartelijk dank voor de mooie blog Stan. We zullen zien of er toch nog een Hemel op Aarde komt.