'De brieven over het kwaad'

Het recente nummer van Filosofie, dat als thema Politieke filosofie heeft met Spinoza op de cover, heeft twee artikelen over Spinoza maar niet echt een artikel over diens politieke filosofie. Het artikel van dr. Wim Klever heeft een aspect eruit: “Het koppelingsbeginsel. Politiek realisme van de Hollandse Verlichting” (ik kom daar in een volgend blog op terug) en het artikel van dr. Miriam van Reijen, getiteld: “Benedictus de Spinoza en Willem van Blijenbergh: ‘De brieven over het kwaad’, ofwel een vriendschap die niet doorging,” valt buiten dit thema.

Het heeft te maken met de toevallige voorgeschiedenis, die ik al eerder meedeelde. Er waren teveel artikelen voor de Spinoza-special en daarom werden deze twee artikelen doorgeschoven en werd er ad hoc een thema voor dat nieuwe nummer bedacht. Dat kan echter niet als het juiste label bij het artikel van Miriam van Reijen worden gezien. Wanneer er veel eerder bedacht zou zijn hoe voor een themanummer over politieke filosofie een beeld te geven van Spinoza’s bijdrage aan de politieke theorievorming, zouden minstens één of meer andere artikelen op de rol zijn genomen. Enfin, dit is loutere samenloop van toevallige omstandigheden – contingentie bestaat tóch. Er zal nu nog wel een hele tijd overheen gaan voor er in Filosofie en artikel over Spinoza’s politieke filosofie zal kunnen verschijnen. Niet gezeurd - het is niet anders. Laten we blij zijn dat Nederland en Vlaanderen weer twee forse artikelen over Spinoza heeft.

Los van de thematitel biedt Miriam van Reijen ons hier een schitterend artikel over een niet-tragisch pseudo-misverstand. Tijdens de zomercursus van 2009, waarbij ook de correspondentie tussen Van Blijenbergh en Spinoza aan de orde kwam, was ik een beetje jaloers op die landen (Van Reijen noemt ze in dit artikel) waar aparte boekjes met deze “Brieven over het kwaad” op de markt zijn gebracht (twee in Frankrijk en een in Argentinië). Waarom gebeuren zulke dingen in ons land niet? Maar met dit uitvoerige artikel levert Miriam van Reijen ons alvast het inleidende hoofdstuk van zo’n uitgave, waar we dan maar zelf de brieven uit de correspondentie moeten bijzoeken.

Deze correspondentie is als het ware een exempel van de manier waarop er, na de publicatie van Spinoza’s boeken, door gelovige tegenstanders op zijn ongehoorde (anomale) leer werd gereageerd. We krijgen hier in een nutshell de botsing tussen de verstandelijke natuurfilosofie en de openbaringstheologie. Willem van Blijenbergh, calvinistisch graanhandelaar uit Dordrecht die veel aan theologie deed, behoorde tot diegenen die meenden dat wanneer de waarheid van de rede in botsing of tegenspraak kwam met waarheden van het op de bijbel gebaseerde geloof, zij een keuze moesten maken voor het geloof dat hen uit de Heilige Schrift werd voorgehouden. Van Blijenbergh legde Spinoza de aloude problemen voor die voortkomen vanuit alwetende en algoede voorzienige Godsopvatting: het probleem van de rechtvaardiging van God t.o.v. het kwaad.

Van Reijen laat heel goed zien dat, in tegenstelling tot wat andere exegeten menen, het geen kwestie was dat Van Blijenbergh de leer van Spinoza misschien niet begreep. Hij begreep die heel goed, zo toont zij aan, maar hij wilde er niet aan. En via deze brieven leverde Van Blijenbergh goed beschouwd de eerste schriftelijke verwerping van Spinoza’s leer.

Misschien gaat het ook in Nederland ooit nog van zo’n boekje over deze ‘Brieven over het kwaad’ komen? Met een paar bescheiden stylistische aanpassingen zou dit artikel een goede inleiding op die brieven zijn.

               

Aanvullingen 12 aug. 2010

[1]

Bij de reactie van Wim Klever (zie hieronder) de volgende afbeelding van een overdruk van Klevers artikel over de brieven over het kwaad. Ik ga hem, mede op verzoek van René de Boer, vragen om er scans van te mogen maken.  

[2]

Chapter Three: The Letters on Evil (Correspondence with Blyenbergh) in: Gilles Deleuze: Spinoza, practical philosophy [City Lights Books, 1988]

is in z’n geheel bij books.google te lezen.

 

Reacties

Zie ook de voorganger van Miriams artikel-, waarvan zij kennelijk geen weet heeft: Wim Klever, "Tekststudie. Blijenberghs worsteling met het kwaad en Spinoza's reactie" in TIJDSCHRIFT VOOR FILOSOFIE, jg 55, 1993) p.307-329 (met Engelstalige summary). Het stuk werd ook in het Hongaars vertaald.- Overigens, Stan, ben ik het met je eens dat Miriams artikel uitstekend is en kan ik er geheel mee instemmen.Het verschil met het mijne is dat mijn artikel gedetailleerder en dus langer is en ook meer de ontwikkeling in de correspondentie, die er wel degelijk is, schetst.

Dag Stan (en Wim),

Zou dat artikel van Wim ook ook als PDF kunnen worden gepubliceerd op jouw site?

Beste René (en andere geïnteresseerden),
Ik kan je alvast melden dat het document deze kant op komt en dus over enige dagen op internet zal verschijnen.

Top, ik kijk er naar uit!!

Gr,

Rene