Dat het conatus-begrip Spinoza’s individuatie-principe aangaf, had J. D. Bierens de Haan al gezien

In dit blog doe ik een poging om een mythe de wereld der Nederlandse Spinozisten uit te helpen.

Je komt regelmatig tegen dat pas door de Franse Spinoza-studies in de jaren ’60, en dan met name door Alexandre Matheron’s Individu et communauté chez Spinoza (1969) het belang werd ingezien van het conatus-begrip, zoals Spinoza dat in het derde deel van de Ethica ontwikkelt.

Dit vind je ook in de lezing “Individu en collectief bij Spinoza” die Piet Steenbakkers op 22 november 2015 op de Spinoza-dag in Amsterdam gaf [cf. PDF}

Daarin is te lezen: “Met de conatus hebben we dus Spinoza’s individuatie-principe te pakken.” Met daarbij de noot: “Pace Garrett, ‘Spinoza’s Theory of Metaphysical Individuation’ [in: K.F. Barber & J.J.E. Garcia (eds), Individuation and Identity in Early Modern Philosophy: Descartes to Kant (Albany: State University of New York Press, 1994), pp. 73–101. hier p. 78]

Dat Garret sterk leunt op de Fransen is na te lezen in dit hoofdstuk van Don Garrett, “Spinoza's Theory of Metaphysical Individuation,” dat door de auteur als PDF beschikbaar wordt gesteld.

Nog duidelijker wordt dat waar ik boven naar verwees, onderstreept in deze passage op blz. 6: van Steenbakkers lezing: “De centrale positie van Spinoza’s conatus-leer is eigenlijk pas in de late twintigste eeuw sterk in de belangstelling gekomen, in ieder geval als fundering voor zijn psychologie (affectenleer) en antropologie. Toch hebben nog maar weinig commentatoren gewezen op het belang ervan voor zijn individu-begrip en voor zijn politieke en sociale filosofie. Ongetwijfeld de belangrijkste bijdrage daaraan is geleverd door Alexandre Matheron, eerst met zijn baanbrekende studie Individu et communauté chez Spinoza (1969) en later met belangrijk aanvullend onderzoek naar Spinoza’s politieke denken.” [blz. 6]

Dit ben ik vaker tegengekomen – het is zo ongeveer common sense.

Maar ik wil er hier graag op wijzen dat ‘onze eigen’ dr. J. D. Bierens de Haan (1866 - 1943) al in zijn Levensleer naar de beginselen van Spinoza (1900) in zijn behandeling van het conatus-begrip erop wees dat hiermee door Spinoza zijn individuatie-beginsel werd geformuleerd (cf. blz. 50-54). Bierens de Haan ontwaarde een duidelijke tweedeling in de Ethica, waarin hij Spinoza een Wereldleer én een Levensleer zag ontwikkelen. De wereldleer komt niet tot kennis van menselijke individuen en hun innerlijk leven, die echter het uitgangspunt worden van de Levensleer of Ethiek. En het beginsel daarvan is de conatus.

Heel scherp verwoordt Bierens de Haan dit in een voetnoot in zijn “De Wereld-leer in Spinoza’s Ethica” die ik hieronder overneem. Het stuk verscheen in twee delen in het Tweemaandelijksch Tijdschrift Jaargang 3. 1896-1897: “Eerste Hoofdstuk: het Naturalisme in de Ethica ontvouwd” [maart 1897 cf. DBNL] – “Tweede Hoofdstuk: het Pantheïsme in de Ethica ontvouwd” [mei 1897 cf. DBNL]. Deze teksten werden als aanhangsel opgenomen achterin de Levensleer naar de beginselen van Spinoza. De inleidende woorden werden geredigeerd en de betreffende voetnoot werd weggelaten. Hier dan die veelzeggende voetnoot op p. 145 van het eerste stuk:

“De heer W. Meijer, vertaler van Spinoza's werken (in de Klassieke Schrijvers. Van Looij en Gerlings, Amsterdam) geeft op merkwaardige wijze, want onbedoeld, een bewijs van dit dualisme der Ethica, gelijk ik beschreef. Hij voegt nl. aan zijn Ethica-bewerking een inhouds-overzicht van Spinoza's stelsel toe, een tabel waarin uit het oogpunt der substantie het geheel der in het stelsel voorkomende begrippen, wordt overzien. En wat ontbreekt in de tabel? Juist de ‘Streving om in eigen zijn te volharden’ die het wezen is der ethische individualiteit; dit hoofdzakelijke en naast het begrip der substantie aller hoofdzakelijkste grondbegrip der filozofie van Spinoza, wordt in de tabel van den heer Meijer voorbij gezien. Wie de éénheid der Ethica wil volhouden, moet de oogen sluiten voor de ethische filozofie - waarom het Spinoza is te doen geweest.

Maar ja, erg eenvoudig is die Levensleer niet geschreven...