Cursus over de God van Spinoza

Gisteren viel de nieuwe cursusgids van HOVO Limburg in de bus. Vorig jaar om deze tijd ontving ik ook zo'n gids en begon mijn aarzelen en nadenken of ik met de toen geprogrammeerde cursus over de Tractatus Theologico-Politicus die dr. L.M. de Rijk zou geven, mee wilde doen. Ik ben toen meteen gaan lezen, eerst alle biografieën over Spinoza en daarna teksten van Spinoza zelf en verder allerlei boeken en artikelen er omheen. En ben daar niet meer mee gestopt. Die cursus heb ik gevolgd en ik heb er veel van geleerd. Ik zal binnenkort eens reflecteren over wat Spinoza mij dit jaar heeft gebracht. Nu begint het nieuwe nadenken over de vraag of ik deze volgende cursus wel wil volgen.

[bovenstaande hier groter] De cursus word ook aan HOVO Brabant/Seniorenacademie vestiging in Tilburg gegeven. Daar met de ondertitel: "Een filosoof denkt over God."

Het begint al met eigenlijk een verkeerde illustratie. Ik heb 't plaatje vaker gezien, maar kan niet vinden wie de maker ervan is en van wanneer de tekening dateert (zie hier een grotere afdruk uit de fraaie verzameling van Benjamin Swartzberg (1890 - 1985). 
Niemand weet hoe Spinoza er uit heeft gezien: er zijn geen potretten overgeleverd, waarvan bekend is dat die tijdens zijn leven zijn gemaakt. De gravure die omstreeks 1680 gemaakt is en bij de Opera Porstuma en Nagelaten Schriften ingeplakt werd, wordt als waarschijnlijk het meestgelijkend ingeschat (zie hier op dit weblog).

Een bespreking van "Op welke wijze verhoudt dit Godsbegrip (van Spinoza dus) zich tot de voorstellingen van God, zoals die bijvoorbeeld in de Bijbel te vinden zijn?" hoef ik eigenlijk niet. Maar vooral de vraag: "...of heeft dit begrip toch een andere diepere betekenis? (dan gelijkstelling aan de natuur of het universum)...  maakt mij lichtelijk een beetje bezorgd.
Zoals ik eerder op dit weeblog heb laten blijken voel ik weinig voor de benadering van prof. dr. Herman de Dijn (en anderen) die in Spinoza's Substantie en Godsbegrip toch nog ruimte voor interpretatie in een transcendentale richting menen te zien. En dr. Paul Juffermans is wel bij hem en bij prof. dr. W. Dupré gepromoveerd.

Maar ik moet zeggen: bij lezing van Juffermans' proefschrift, Drie perspectieven op religie in het denken van Spinoza. Een onderzoek naar de verschillende betekenissen van religie in het oeuvre van Spinoza, (Damon, Budel, 2003) had ik die kriebels niet, terwijl ik er een scherpe antenne voor heb of iemand iets 'supranatuurlijks' of 'openbaarlijks' of 'esotherisch' binnen wil smokkelen. Dat stelt me wel weer gerust.

Een 'test' kan de zomercursus van de Vereniging Het Spinozahuis over de Korte Verhandeling vormen, waaraan Juffermans bijdraagt.

Reacties

Beste Stan,
Ondergetekende had die kriebels wel. Aan het einde van het boek van Juffer4mans ("Drie perspectieven ...") komt de aap uit de mouw. En het is een heel lelijke aap. Ik citeer maar wat van blz. 469-470: "De mogelijkheid dat in het religieuze beeld, de rite en het verhaal een eigensoortige betekenis gelegen kan zijn die noch kan worden beoordeeld aan de hand van epistemologische criteria ontleend aan het begrippelijke denken, noch op fundtionele wijze kan worden gereduceerd tot motiveringen voor het morele handelen, wordt door Spinoza over het hoofd gezien. Hierdoor pleegt uiteindelijk de filosofie een te grote machtsgreep op de religie, een machtsgreep die alleen maar mogelijk is omdat zij zich eerst zelf als (superieure) religie presenteert... Een te rigide functionalistische opvatting van het geloof heeft tot gevolg dat zijn beschouwingen over de religie soms een wat armoedige indruk achterlaten". Zo zouden er volgens deze auteur nog meer 'mislukte pogingen' bij Spinoza te vinden zijn. Ik wens je veel succes bij deze CDA-ideoloog, die zich uiteindelijk bij Spinoza niet thuis voelt (en wij niet in zijn kerk).

Beste Wim,
Ja, klopt wat je citeert, maar dat komt pas aan het einde van het boek in een paragraaf 'Punten van kritiek'. Daarvóór heeft hij zich behoorlijk ingehouden en vanuit een redelijk objectieve houding Spinoza’s teksten onderzocht. Uiteraard heeft hij wel zijn bijzondere belang(stelling) in zijn vraagstelling geïnvesteerd om langs alle kanten te bekijken wat Spinoza onder religie en aanverwante noties verstaat en hoe hij daarmee omgaat. Maar hij legt – voor zover ik het bij eerste lezing heb gemerkt – niets Spinoza wezensvreemds in de analyse van diens zijn theorieën.

Als Juffermans wellicht terug wil naar een vorm van fideïsme, waarbij geloof helemaal niets meer met de ratio van doen heeft – van mij mag hij. Of als het hem lukt – om ondanks alle filosofische en andere kennis van zaken – nog a.h.w. naïef of authentiek permeatief te geloven: ik gun hem zijn eventuele praxis pietatis, als hij van daaruit maar niets op Spinoza projecteert. En volgens mij doet hij dat niet. Behalve dan in beweren (op p. 465) dat Spinoza zich 'als gelovige ontpopt' m.b.t. de aanvaarding van het bijbels kerndogma van heil door gehoorzaamheid.

Maar hij mag wat mij betreft in een kritisch hoofdstuk aan het eind Spinoza de maat nemen vanuit andere, vroegere of latere criteria. Als dat van-buiten-af’e maar duidelijk is.
Natuurlijk heeft Spinoza om het Hegeliaans te zeggen, zijn eigen tijd, de XVIIe Eeuwse Nederlandse Republiek, in begrippen vervat en niet het staatsterrorisme van grote XXe Eeuwse Totalitaire staten voorzien, zodat de kritische opmerkingen die volgen op de door jou geciteerde passage ook niet helemaal relevant is. Maar ook daar geldt: oké - bij afsluiting.
Bij mijn nadenken of ik wel/niet die cursus bij hem ga volgen, zal ik deze zomer zeker zijn boek herlezen.

Bete Stan,
Natuurlijk staan er heel veel goeje dingen in Juffermans. Maar ook nog meer bedenkelijke zaken, zoals bv. deze: "Evenals de gerechtigheid heeft de naastenliefde bij Spinoza dus een privaat en een publiek aspect" (396). Ik zou niet weten wat het eerste moet betekenen, maar wel dat het tweede volgens Spinoza niet is dat "de naastenliefde zich in principe moet uitstrekken tot de gehele menselijke gemeenschap en apriori geen exclusiviteitsbeginsel kan dulden". Bovendien: waar is in zijn boek , juist in dit verband, eigenlijk de staat? De verdeling van godsdienst en politiek die in 10.6 wordt aangebracht, is volslagen onspinozistisch. Wat Spinoza als bijbelse boodschap of vermaning definieert, wordt door de auteur enerzijnds ingeperkt en anderzijds uitgebreid, alles dank zij de overbodige 'perspectieven op religie in het denken van Spinoza'. Ik moge in dit verband toch de voorkeur geven aan mijn eigen interpretatie van de TTP als godsdienst (rechtvaardigheid en naastenliefde) enkel en alleen door politiek, zoals uitgewerkt in mijn "Definitie van het Christendom. De TTP opnieuw vertaald en toegelicht "(Delft, Eburon,1999), dat bij zijn verschijnen door de Spinoza-maffia van de Vereniging Het Spinozahuis aan zijn leden werd ontraden, omdat het de Akkermans-vertaling kritiseerde en de zogenaamde 'twee heilswegen-leer', verzonnen door De Dijn, aan de kaak stelde. Vooral dit laatste vooroordeel is fataal voor een heldere kijk op de TTP. Zo lees ik op p. 15: "Tegelijk ontwierp Spinoza op eigen kracht .... in de ontwikkeling van zijn filosofie een heilsweg..." Nooit geweten dat iedereen eigenlijk Spinoza moet lezen om zalig te worden buiten de bestaande godsdiensten om! Zou Spinoza in de Ethica niet juist beschrijven wat in alle mensen sowieso gebeurt?

Beste Wim,
Ik dacht al: "Er moet iets gebeurd zijn..." Zo'n kwaadheid die nog niet toe is aan het bezien van de dingen 'sub specie aeternitatis'...

Dat spreken over 'heil' en 'heilsweg', theologische termen waar Spinoza in mee ging, een weg die sterker wordt aangezet door bepaalde interpretatiescholen, zit mij ook niet lekker. Maar verder wil ik het oordelen over (onderdelen van) Juffermans boek liever opschorten tot na een tweede lezing. Daarbij zullen jouw opmerkingen mij zeker alerter maken.

Aan "Definitie van het Christendom. De TTP opnieuw vertaald en toegelicht" ga ik zeker ook toekomen, want de TTP wil ik weer eens opnieuw lezen - en dan graag in andere vertaling en met andere toelichtingen. Ik moet je eerlijk zeggen dat de titel die je het boek meegaf voor mij niet echt uitnodigend was. Ik ben dus benieuwd naar de toelichting erop die je in het boek zult geven (waarbij ik me inmiddels al wel iets kan voorstellen).