Cold Case Spinoza

Vanmorgen ontving ik een fraai verslag van Stefan van Weers van het gisteren in de Rode Hoed gehouden symposium over de ban van Spinoza. Hij had er bovenstaande passende titel aan meegegeven. Eerder al had hij laten weten op het blog, waarin ik “De casus Spinoza: symposium over herroepen banvloek op Spinoza,” aankondigde, dat hij meteen een ticket had besteld en op het blog “Wie is er nog in de ban van Spinoza’s ban?” liet hij weten dat hij onderweg erheen was en benieuwd naar hoe het zou gaan. Nu e-mailde hij me:

“Ik begrijp je weerstand tegen de rituele actie in de Rode Hoed gisteren. Ik vond het toch de moeite waard om Nadler en Israel live hun verhaal te horen doen. Het was even doorbijten bij de verhalen van de Rabbijnen. Gisteravond heb ik mijn impressies van de lange middag maar eens op een rij gezet. Te lang voor een post. Ik wil ‘m je niet onthouden en als je aanleiding ziet om het als ‘verslag van een freelance-reporter’ te gebruiken, ga je gang.” 

En óf ik daar aanleiding in zie. Ik vind het een heel duidelijk verslag dat een interessant beeld geeft. Het meest verrassende voor mij was – het was ook al te lezen in de reactie van Wim Goris – dat de rabbijn Lopes Cardozo die regelmatig diepgaande kritiek op Spinoza uit, de ban zou willen opheffen. Paradoxaal inderdaad, waar Van Weers op wijst. Hierna zijn verslag. Daartussen plaatste ik foto's uit tweets.


Het grote boek met alle beslissingen van de Portugees-Joodse gemeente in de 17e eeuw twitterde Maja Mischke


Cold Case Spinoza

Op het symposium in De Rode Hoed werd door de specialist Josef Kaplan uit de doeken gedaan dat een banvloek over het algemeen binnen 30 dagen werd ingetrokken. Mits degene die het betrof binnen die tijd daarom vroeg, en gehoorzaamheid beloofde aan het rabbinale gezag. Dat woordje ‘gehoorzaamheid’ moet een alarmbelletje doen rinkelen bij Spinozisten. Geen optie dus. Verder werd uitgelegd dat de ‘herem’ eindigde bij het overlijden van degene die het betrof. Case Spinoza closed. 

Dat tamelijk recht-toe-rechtaan verhaal, bevestigde de technische uiteenzetting van opperrabbijn Toledano. Er is geen banvloek op te heffen, want die is al opgeheven met de dood van Spinoza. Dit simpele feit roept wel de vraag op wat de motivatie was van het Joodse gezag om in 2012 een soort cold case-team te formeren van vier gerenommeerde wetenschappers om de casus Spinoza nog eens grondig uit te spitten. De uitkomst stond immers vast? Ten eerste was er al heel lang geen nieuw feit over de achtergrond van de banvloek boven water gekomen, en ten tweede zou geen enkel nieuw feit de aanleiding kunnen zijn voor het ‘opheffen’ van de banvloek die de facto al sinds 1677 was opgeheven.

De vraag naar die motivatie kan ik na deze middag wel voorzichtig proberen te beantwoorden: de Joodse gemeenschap zit anno 2015 wel degelijk in de maag met een verkettering van Spinoza door hun geloofsgenoten anno 1656. De verbanning en vervloeking van Spinoza door de Joodse autoriteiten staat in nogal lastige verhouding tot de stigmatisering van Joden in de Westerse geschiedenis, en dat is voorzichtig geformuleerd. Een volk-annex-geloofsgemeenschap die bij de gratie van Christelijke (en Islamitische!) tolerantie heeft kunnen overleven, kan zelf zich nauwelijks intolerantie permitteren. 

Het is bovendien een politieke exercitie van de huidige synagoge om een politieke exercitie van de synagoge anno 1656 te neutraliseren. De Portugees-Joodse gemeenschap in het 17e eeuwse Amsterdam was op de enige plaats in Europa aangekomen waar zij als Joden konden leven. Het is onwaarschijnlijk dat zij die unieke situatie in gevaar zouden laten brengen door een jonge querulant als Baruch Spinoza. Het was wellicht minder de religieuze onrust binnen de Joodse gemeenschap, als wel het intolerante gif van de Christelijke dominees dat werd gevreesd. En Joden waren al eeuwen het mikpunten van Christelijke agressie. Dus waarom spelen met vuur? Liever die jonge heethoofd verre van zich werpen. Zo gezien was de uitzonderlijke heftigheid van de banvloek misschien evenzeer een poging tot pacificering van Christelijke gastheren, als een teken van afkeer van de ideeën van Spinoza. 

De Joodse opperrabbijn Toledano manoeuvreerde dus voorzichtig tussen de klippen van afwijzing van religieuze implicaties van de denkbeelden van Spinoza en erkenning van de hedendaagse visie op deze denker in het historische filosofisch-politieke landschap. Zowel erkenning van het eerste als ontkenning van het tweede zou zijn geloofwaardigheid tot nul reduceren. Dat laveren, en die worsteling, wordt zichtbaar in de fysieke opwinding van Toledano die tijdens zijn dynamische betoog regelmatig zijn keppeltje moest rechtzetten en zelfs eenmaal van de grond moest oprapen. Hij putte zich uit in het betuigen van adhesie aan de tolerantie en vrijheid van meningsuiting en denken. Helaas volgde op deze adhesiebetuiging het beruchte woordje ‘maar’. “Maar, er zijn ook grenzen aan die vrijheid….” En waar hij die grenzen persoonlijk legt, vrees ik, daarin wijkt hij niet af van zijn directe voorgangers uit 1656. Daarmee demonstreerde hij zonder meer een kernpunt van Spinoza dat zowel Steenbakkers als Nadler benadrukten: iedere ideologie/religie die de individuele vrijheid van denken beknot, leidt tot despotisme door gebruikmaking van die ideologie/religie door despoten als middel om kritisch denken te blokkeren. ‘Q.e.d.’, zou ik haast toevoegen.

Ronit Palache, de initiator van de bijeenkomst in de Rode Hoed, onthulde ook haar persoonlijke drive achter haar queeste. Haar in 1991 gepromoveerde vader had in de begeleidende stellingen bij zijn proefschrift een pleidooi opgenomen voor opheffing van de banvloek op Spinoza. Er ging een zucht van begrip door de zaal: “Ahaa, …pappa!”. 


Bij het Spinoza symposium. Rabbijn Nathan Lopes Cardozo, prachtig begenadigd spreker, twitterde Miguel Pereira bij deze foto

Het theatrale en ook wel vermakelijke betoog van rabbijn Lopes Cardozo – opgeluisterd met een door zijn vader geschilderd portret van Spinoza – rammelde nogal. Zijn schets van de Joodse Talmud-traditie als het summum van tolerantie en toonbeeld van tweeëneenhalf millennium vrijdenken, was wat potsierlijk, direct na het voorlezen – uit het originele archiefboek van 1656 – van de banvloek in het Portugees (dat klonk nog zacht en vriendelijk) en in het Engels (gruwelijk en hard; de zaal wist ook niet goed raad met deze voordracht, en klapte aarzelend).

Cardozo vroeg overigens wel aan zijn opper-collega om het verrichten van de symbolische daad van formele herroeping van de banvloek. Al was het maar in een poging om met terugwerkende kracht de smet uit te wissen, die deze vervloeking inmiddels toch is geworden voor de Joodse gemeenschap. En welke schade kon zo’n herroeping de Joodse gemeenschap of het Joodse geloof nu nog doen? Spinoza had immers van de Joodse traditie en in het bijzonder de Talmud, niet veel begrepen, volgens de strijdbare Lopes Cardozo. En wat hij ervan had begrepen ook nog eens verkeerd voorgesteld, bewust of niet. Nee, hij kon er zich niet druk over maken, of zoals hij zei: “Who’s afraid of Spinoza?!” Hij bejubelde Spinoza’s morele standing, maar verwierp de religieuze implicaties van diens filosofische ideeën. Daarmee kwam zijn hele pleidooi voor opheffing in een wat paradoxaal licht te staan: de ‘herem’ was juist gericht tegen die religieuze implicaties. En bij Spinoza zijn de mens, zijn ideeën en zijn gedrag niet te scheiden. Het dilemma werd kort gevat in de woorden van respectievelijk Lopes Cardozo: “He was wrong!”, en Nadler: “He was right!”

Het argument om die symbolische daad van opheffing toch niet te verrichten? Het reeds genoemde ‘juridische’ argument (de vloek is al opgeheven), en het historische argument: in de context van de tijd en de positie van de Joodse gemeenschap in Amsterdam daarin, was de banvloek een begrijpelijke, passende en zelfs alleszins redelijke maatregel. In die gedachte werd de rabbijn zelfs geholpen door Herman Philipse die schetste hoe het in diezelfde tijd een jonge edelman verging in het katholieke Frankrijk na vermeende blasfemie: een uitgerukte tong, afgehakte handen en voor zover nog levend: verbrand. Daarmee vergeleken was de banvloek haast ‘verlicht’, maar de ideeën erachter waren dat zeker niet. Ziedaar de steen des aanstoots die na 359 jaar nog steeds onwrikbaar ligt tussen religieus denken en de ‘libertas philosophandi’, niettegenstaande de retorische acrobatiek van de Joodse apologeten.  


Uit deze foto die Cnaan Liphshiz twitterde, blijkt dat er video-opnamen zijn gemaakt.

In zijn slotopmerkingen suggereerde opperrabbijn Toledano dat naar de maatstaven van de 17e eeuw zo’n 75% van de huidige Joodse gemeenschap de banvloek zou moeten krijgen. Dat ging hij niet doen, en er zijn dus geen nieuwe vervloekingen te verwachten. Bovendien riep Toledano – in een kennelijke poging de Joodse ruimdenkendheid te demonstreren – dat boeken van en over Spinoza gewoon te koop zijn in de winkel van de synagoge. Een staaltje ‘verlicht denken’, of gewoon ‘handelsgeest’? En dus kunnen de orthodoxe Joden, aangezien de banvloek toch al was opgeheven, met gerust gemoed tegelijk de synagoge sponsoren en de Ethica lezen. De rest van de wereld deed dat allang. Want aan het verzoek aan God in de banvloek om Spinoza’s naam van de aardbodem te wissen, is klaarblijkelijk geen gehoor gegeven.

Stefan van Weers

7-12-2015

_________________

Zie ook deze berichten:

Reformatorisch Dagblad 7-12-2015: Banvloek over Spinoza niet opgeheven

Paul Steenhuis in NRC 7-12-2015: Filosofen en rabbijnen zijn het eens: Spinoza blijft vervloekt. Ilona Ambagtsheer zette dit stuk op twitter, zodat het door ieder gelezenkan worden.

David Wertheim, directeur van het Menasseh Ben Israel Instituut, verwees in een tweet nog eens naar zijn artikel in Trouw van 31 okt. 2009 "Spinoza maalde niet om opheffen van banvloek"
Dat twitterde ook Leonie Breebaart.

Op Jalta.nl verscheen eind van de middag van Esther Voet: "Wie is bang voor Spinoza?" Het is een indringende beschowing n.a.v. het Symposium over de Casus Spinoza. Ook zij wijst erop: de cherem is al lang niet meer relevant. Lezing aanbevolen.

Uit al deze verslagen blijkt nog eens overduidelijk hoe volstrekt overbodig dit symposium was. De eis om de cherem te herroepen leek te veronderstellen dat deze blijkbaar nog enige invloed heeft. Dat hij in werkelijkheid niet eens meer bestaat, wisten we al: kortom, much ado about nothing...

                                  .                                                     Stan Verdult  

Full house De Rode Hoed twitterde Esther Voet, hoofdredacteur van het NIW, bij deze foto.

Reacties

Foto's en links naar andere verslagen toegevoegd.

Stefan, dank voor het levendige verslag.
1. Als de ban met de dood van Spinoza automatisch wordt opgeheven dan betekent dit symposium in feite een hedendaagse plaatsbepaling van de rechte religio in het hedendaagse jodendom. Met Spinoza als contrapunt.
2. Blijkbaar is niet ter sprake geweest dat de Amsterdamse gemeenteraad in 1614 aan Hugo de Groot vroeg wat de wettelijke status moest zijn van de nieuw gearriveerde joden in Amsterdam. Hij antwoordde dat het duidelijk was dat God verlangde dat ze ergens zouden wonen. Waarom dan niet hier in plaats van elders? Bovendien zouden de geleerden onder hen van nut kunnen zijn voor het onderwijs in de Hebreeuwse taal. Hij stelde wel een voorwaarde: elke jood boven de 14 moest verklaren dat hij geloofde in God, Mozes en de profeten en het leven na de dood. En aldus geschiedde bij besluit van de gemeenteraad (zie Newberger, blz 117). Wellicht heeft de Amsterdamse gemeenteraad ook nog een taak: de toelatingscriteria voor de joden uit 1614 herroepen!

Als de ban met de dood van Spinoza automatisch werd opgeheven dan is de vraag wat is de ware boodschap, de ware bedoeling achter dit theater? En wat betekent dit in het reale leven? Wat betekent dit voor de politieke Spinoza?
R.A.Verlinden, alias Emile Rousseau van de tweede moderne.

Dag Adrie, graag gedaan en dank voor je reactie. Je beide opmerkingen zijn to the point. De vergelijkingen met Fatwa etc. zijn niet relevant; het is beter te vergelijken met een verzoek aan het Vaticaan om het gelijk van Darwin te erkennen. Met hetzelfde resultaat natuurlijk.
Nadler zette dat 'contra punt' glashelder neer. Maar goed, Ronit maar eens tippen voor een brief aan de gemeenteraad en B&W van Amsterdam;-)
@Verlinden: wat mij betreft een poging van Ronit (en anderen in haar kielzog) om twee werelden met elkaar te verbinden, het religieuze en het seculier-filosofische, wat een kansloze missie is, zoals ook zondag bleek. Er is geen dialoog mogelijk tussen elkaar uitsluitende grootheden. Voor de politieke Spinoza betekent het dat er nog veel werk aan de winkel is. Onder de oppervlakte van de politiek correcte 'verbeelding' ligt nog een zee aan rauwe 'emotie'. De weg is ook anno 2015 moeilijk te vinden.

"Uit al deze verslagen blijkt nog eens overduidelijk hoe volstrekt overbodig dit symposium was." (Stan Verdult).
Beste Stan, ik noteer met genoegen hoeveel verslagen, tweets, reacties en commentaren over het symposium op jouw voortreffelijke spinoza blog zijn verschenen of nog zullen verschijnen. Dus het wordt door velen kennelijk belangrijk of vermeldenswaard gevonden en dat krijgt zijn plaats op jouw blog.

As jij één specifiek antwoord , verwachting of misschien je gelijk had verwacht, dan kun je het natuurlijk een overbodig evenement noemen. Voor mijzelf was het symposium een boeiende en heel leerzame ervaring, zoals ik gister al meldde.
"Le Juif de Voorburg" (Christiaan Huijgens, spinoza | 05-08-2010) heeft door zijn pure bestaan de verhouding tussen individu en gemeenschap zodanig op scherp gesteld, dat ik Jonathan Israel's gedachten over orthodox/liberaal zeer kan waarderen. Ik vind Israel 'clever' , - hij wijst naar de toekomst. Van de orthodoxe kant moet je geen herroeping van de ban verwachten. Het is niet nodig en niet in hun belang - in tegendeel, de PIG zouden alleen maar aan draagkracht verliezen en afvalligheid zou eerder toenemen (Toledano). Het is waarschijnlijk aan de liberalen om hier naar een vorm van oplossing te zoeken.
Je kunt de ban zien als een kwestie van bestaan/opheffen, maar ook als een zeer complexe situatie binnen een joodse gemeenschap die door eeuwen ervaring getekend is. Wij zijn, vind ik, getuige geweest van een demonstratie van 'lernen' in de Rode Hoed. En ik doe mijn best om iets daarvan op je blog te laten belanden.

Stefan, een prima verslag. Een aantal onderdelen heb ik anders ervaren of begrepen. Ik noem twee voorbeelden.
1. Nathan Lopez Cardoso had - vond ik - geen 'rammelend betoog', hij posteerde zichzelf uitdrukkelijk als 'heretic' (ketter) en als querulant binnen de orthodoxe hoek waarbij hij met zijn grote kennis van de Talmoed en met veel humor ruimte maakt voor andersdenkenden.
2. Na het lezen van de herem werd 'aarzelend geklapt'. Tja, ook ik wilde graag enthousiast klappen na het prachtig voorlezen van de herem in het Portugees , maar ja, het is wel een banvloek - waarvoor klap ik dan eigenlijk...? Dat gold nog sterker na de Engelse vertaling. Vergelijk het maar met de "Matthäus Passion" - na afloop heb ik geen behoefte aan applaus. Maar ja, als je in de zaal zit...

Aanvulling op mijn reactie van 7.12:
Wellicht heeft bij het uitspreken van de ban een seculier-juridisch motief mede een rol gespeeld: het synagoge-bestuur zou bij niet-uitspreken van de ban door de gemeenteraad van Amsterdam van nalatigheid kunnen worden beschuldigd, want handelend in strijd met de toelatingscriteria van 1614.

Uit behoefte om de joodse gemeenschap amsterdam wat beter te leren
kennen was ik aanwezig deze zondagmiddag. Ik voel me nl door mijn joodse schoon familie in de ban gedaan als zijnde een niet Jood. niemand heeft het nodig gevonden om mijn verhaal te horen,wat is de rede hiervoor?Sinoza s positie heb ik emotioneel en religieus beleefd door het boek van Dr F de Graaff "Spinoza" en de crisis van de westers cultuur