Citeer- en refereerwijze in de secundaire Spinoza-literatuur

Niet dat ik het geringste idee heb dat dit weblog op dit terrein ook maar iets vermag, toch breng ik graag de volgende suggestie van Wim Klever onder de aandacht van de bezoekers van dit weblog (u bent gemiddeld met tussen de 80 en 110 per dag).

Over het citeren van de werken van Spinoza is internationaal een behoorlijke consensus ontstaan:

E     = Ethica
KV   = Korte Verhandeling

TIE  = Tractatus de Intellectus Emendatione
TTP = Tractatus Theologico-Politicus
TP   = Tractatus Politicus
PPC = Renati Des Cartes Principiorum Philosophiae & Cogitata metaphysica
De laatste soms apart als CM

Wat betreft het verwijzen binnen een werk is er minder consensus. Daarover schreef Wim mij het volgende:

“Wie veel omgaat met teksten van Spinoza, heeft groot gemak van een korte maar duidelijke manier om bepaalde plaatsen aan te duiden. Daar ontbreekt het aan in de gangbare gebruiken, die alle omslachtig zijn. Je zult wel eens hebben gemerkt dat ik een methode heb verzonnen en aangewend om dat doel te bereiken. Daarin maak ik enkel gebruik van arabische cijfers en kleine letters voor aanduiding van df (definitie), ax (axioma), s (scholium), c (corollarium) eventueel gevolgd door een cijfer voor het tweede exemplaar ervan. Verder hanteer ik het schuine streepje (/) tussen het cijfer voor het deel van de Ethica en de propositie waar het om gaat. In Nederland heeft men deze gewoonte niet overgenomen, wel soms in het buitenland. Mijn gewaardeerde Spaanse collega Atilano Dominguez is daarmee zelfs verder gegaan dan ik had gedurfd. Hij heeft mijn methode toegepast in zijn vertaling zelf van de ETHICA, zoals je kunt zien in de bijlage.

cross-referenties

Verder schijnt men in Nederland geen weet te hebben van een buitengewoon nuttig instrument, dat zeer behulpzaam kan zijn om door te dringen in de diepte-structuur van de Ethica. Ik bedoel de gestencilde gids van de cross-referenties van Spinoza zelf, helaas nog met de gangbare doch ouderwetse en onhandige manier van verwijzen: Internal guide to the ethics of Spinoza. Index to Spinoza's cross references in the Ethics, rearranged so as to refer from earlier to later statements by Jon Wetlesen, 1974. (Inquiry, Filosofisk Institutt, Universitetet i Oslo).

Ik geef maar een willekeurige pagina als voorbeeld. Ik heb daar bij het schrijven van ETHICOM erg van geprofiteerd. Bij elke propositie en elk axioma of elke definitie kun je daarmee nagaan hoe Spinoza die in de overige delen van de Ethica gebruikt. De reflectie op dat specifieke gebruik in een latere en soms onverwachte context leert je begrijpen wat de eigenlijke bedoeling van zo'n propositie, definitie of axioma is. Die gestencilde gids zou  - maar dan met moderne aanduidingen - opnieuw moeten worden uitgegeven. Welke student zal dat doen? Er zit zeker iemand onder je lezerskring (Arno bijvoorbeeld) die dat voortreffelijk zou kunnen en misschien graag zou willen doen."

Wim

 

Ik wijs hierbij op een ander vlijtig stukje huiswerk van Peter D Schombert die het gebruik dat Spinoza maakte van zijn definities, axioma's en proposities in zijn opvolgende bewijsstructuur in deel I van de Ethica. Zie PDF

Er bestaat voor zover mij bekend geen Corpus Spinozanum en Index Spinozanum, naar analogie van het CORPUS THOMISTICUM & INDEX THOMISTICUS (van Roberto Busa SJ c.s., zie hier )

Reacties

Pierre Macherey geeft in zijn " Introduction à l’ Ethique de Spinoza, la première partie : La nature des choses" een volledig overzicht van alle verwijzingen binnen de Ethica. Bij elke definitie, axioma, propositie, corollarium en ik geloof zelfs scholium, geeft hij de verwijzingen naar voorgaande items en ook de terugverwijzingen naar het betreffende item in latere items. Ik heb het boek nu niet bij de hand zodat ik niet weet welke notatie wordt gebruikt. Ik weet wel dat ik er heel goed mee kon werken. Het was eenvoudig en overzichtelijk.