Boek over De Nieuwe Kerk in Den Haag

Een bespreking vandaag in het Reformatorisch Dagblad brengt mij op de hoogte van de verschijning vorige maand van dit boek A. Landheer-Roelants (Red.): Uit Padmoes verrezen. De Nieuwe Kerk in Den Haag. (Uitgave in samenwerking met: Stichting Nieuwe Kerk), Matrijs, Utrecht, 2011

Padmoes was de benaming van de rosse buurt aan het Spui waaraan deze kerk werd opgetrokken. Voor Spinozisten heeft de Nieuwe Kerk in Den Haag een bijzondere betekenis. Na de vermoorde raadspensionaris Johan de Witt en zijn broer Cornelis werd Spinoza  in 1677 in deze kerk begraven. En na de ruiming in een verzamelgraf of verstrooiing der resten, werd bij deze kerk een grafmonument voor de grote wijsgeer ingericht.

Het plan om in Den Haag een derde protestantse kerk te bouwen kwam op in 1639. Door de oorlog ontbraken financiële middelen en bleef het bij het voornemen. Na de Vrede van Munster in 1648 zette de Haagse Sociëteit van gegoede heren en stadsbestuurders het plan om in daden en verleende de nog weinig bekende Pieter Aaronsz. Noorwits (1612-1638) de opdracht om zich te laten inspireren door de statige Westerkerk in Amsterdam. “Noorwits’ ontwerp getuigde van grote durf en originaliteit. De kerk kreeg, zoals de opdrachtgevers het gewild hadden, een stijlvolle en chique uitstraling. De statige herenbanken tegenover de preekstoel herinneren nog aan die tijd. Hoog oprijzende muren omsloten niet alleen een immense ruimte, waar de calvinistische gelovigen Gods Woord hoorden verkondigen, maar droegen ook heel gracieus een majestueuze bekapping, zonder dat daar extra ondersteunende constructies, zoals zuilen, voor nodig waren. Een ingenieus hoogstandje van constructieve en architectonische durf, dat de stoere en toch trotse eenvoud uitstraalde die zo kenmerkend was voor de Republiek der Nederlanden. En die indruk heeft de tijd getrotseerd. Want nog steeds weet de Nieuwe Kerk te imponeren." Aldus de uitgever.

De Nieuwe Kerk begint officieel op 2 mei 1656, als ds. Eleazar Lootius het bedehuis opent met een preek over Markus 11:17, waar het gaat over de tempel als „huis des gebeds.” De Nieuwe Kerk is de eerste kerk in Den Haag die als protestants bedehuis is gebouwd. Heel de plattegrond is gericht op één ding: de kansel, of beter gezegd: de Bijbel.

In 1967 vindt de laatste dienst in de Haagse Nieuwe Kerk plaats. De kerk werd ondergebracht in een stichting en na een tweede grote restauratiebeurt in 1977, 300 jaar na Spinoza’s begrafenis, in gebruik genomen als concertzaal en congresruimte.  

                           foto van Roel Wijnants - van hier *)

Op 25 februari 1677 begeleidden zes karossen en een groot aantal aanzienlijken het stoffelijk overschot van Spinoza naar de Nieuwe Kerk aan het Spuy waar het, niet ver van het graf van Jan de Witt, werd bijgezet. ‘Terr hic Benedicti de Spinoza in Ecclesia Nova olim sepulti ossa tegit’ hebben zijn vereerders tweehonderdvijftig jaar later op een grafsteen achter de kerk laten beitelen: ‘Deze aarde dekt het gebeente van Benedictus de Spinoza, oudtijds in de Nieuwe Kerk begraven.’
[Zie voor dit "grafsschrift" het hoofdstuk over 'Benedictus Spinoza' in Jan Romein en Annie Romein-Verschoor, Erflaters van onze beschaving. Em. Querido's Uitgeverij, Amsterdam 1977 pagina 443 - bij de DBNL]

Zie hier een blog van 27 mei 2009 met meer informatie over "Spinoza's 'graf' of beter: herdenkingsmonument"

*) Aanvulling en toelichting 29 december 2011
Deze foto van Spinoza's gedenksteen van Roel Wijnants had ik al eens eerder, nl in een blog van 26 mei 2009, gebruikt, toen mét aanduiding van herkomst.

Zelf had ik op 24 augustus 2009 onderstaande bijna gelijke foto gemaakt tijdens een Spinozawandeling in Den Haag, maar die van Roel Wijnants vind ik toch net iets beter.
Leuk intussen bij de toelichting op Flickr bij zijn foto een link naar dit weblog te vinden met méér informatie over de geschiedenis van deze gedenksteen.

    

Reacties

Beenderen op lage aarde zoeken?
Zo, stel ik mij voor, kunnen filosofische discoursen ontstaan over een kleinigheid. Het gaat om de vertaling van het graf- of gedenkschrift op de grafsteen bij het monument voor Spinoza bij de Nieuwe Kerk in Den Haag.
'Terra hic... tegit': er staat hic en geen haec. Terra haec is: Deze aarde. Terra hic: De aarde hier op deze plek. Impliciet, zou men men kunnen zeggen, komt dat toch op hetzelfde neer? Ja, maar niet helemaal. De betekenis is namelijk: hier op deze plaats bedekt de aarde het gebeente van Spinoza. Het gaat niet om déze aarde, de specifieke grond en grasjes die het gebeente omsluiten, maar algemener: hier ter plaatse, op de plek waar u, wandelaar, nu staat, zijn de overblijfselen van Spinoza aan de aarde toevertrouwd. Het is ongeveer zoals de Nederlandse zegswijze: ter aarde bestellen, waarin het niet gaat om het speciale stukje grond (ofschoon het een onderscheiden gedeelte van de aarde is waarin iemand wordt begraven), maar om het idee dat iemand [in de aarde] wordt begraven.
Vindt Rob

Ik vind dit een mooie, zinnige bijdrage. Temeer, daar de beenderen zich helemaal niet precies op die plek bevinden. Wellicht zijn daar ergens in de grond de laatste resten begraven van het geruimde graf in de kerk. Dat gedenkmonument is veel later (1927) gemaakt en verwijst naar de aarde, ergens, daar.
Rob van der Hoeden corrigeert de vertaling die te vinden is in het hoofdstuk over 'Benedictus Spinoza' in Jan Romein en Annie Romein-Verschoor, Erflaters van onze beschaving. Em. Querido's Uitgeverij, Amsterdam 1977 pagina 443 (zie bij de DBNL)
Ik zal in het blog de link ergeen plaatsen, alsook naar een eerder blog over dit monument.

De foto van het graf van Spinoza is van mij. bij hergebruik dient u de naam van de fotograaf te vermelden art 25 auteurswet
graag aanpassen of de foto verwijderen
Roel Wijnants fotografie

@ Roel Wijnants,
U hebt gelijk. Ik heb aan het verlangde voldaan én een toelichting aan het eind van het blog tgoegevoegd.