Boeiend Spinoza-college van Han van Ruler op CDs uitgekomen

                  “Je kunt nooit méér willen dan je precies wilt…”
zo eindigt als een cliffhanger de tweede CD, waarop op de derde wordt verdergegaan.

Eerder was door de ISVW aangekondigd dat het college over Spinoza door Han van Ruler in oktober was  uitgekomen [zie dit blog], maar in werkelijkheid kon de CD-box pas deze week worden geleverd. De box bestaat uit drie CD’s, waarin Van Ruler de hoofdlijnen van Spinoza’s filosofie brengt en iets van zijn biografie.

Hij begint na een wat algemene inleiding met Ethica I t/m de appendix, gaat dan over naar de TTP en Spinoza’s opvatting over de godsdienst en – iets minder – zijn politieke theorie. Daarna keert hij terug naar Ethica II. Tamelijk kort de delen 3 en 4 en tenslotte weer wat uitvoeriger het 5e deel, waarbij hij een in mijn ogen wel aardig globaal inkijkje geeft op verschillende vormen van Spinozisme die hij typeert als Spinoza light en Spinoza strong.

Ik heb de CD’s inmiddels tweemaal beluisterd: de eerste maal nog kritisch (om te zien: “zou alles wel kloppen?”…) en aan hem wennend; de tweede maal veel meer echt open luisterend en mij overgevend aan zijn schets van en visie op Spinoza. En het beviel me!

Die tweede maal kon ik er echt van genieten. Van Ruler heeft een prettige stem om naar te luisteren, toch ook iets dat niet onbelangrijk is (de eerste keer irriteerde mij nog de wat scherpe ‘s’-klank op CD 1, maar dat verdwijnt). Maar het belangrijkste is uiteraard dat hij een gedegen overzicht geeft van het eigene en bijzondere van Spinoza; en dat komt juist goed over doordat hij hem neerzet in vergelijking met tijdgenoten, waarmee Spinoza zich heeft bezig gehouden (en die Van Ruler goed kent): Descartes, Hobbes en (misschien) Geulinckx.

Ik vind moeilijk om te beoordelen wat iemand die nog nauwelijks iets van Spinoza weet van hem opsteekt d.m.v. deze CD’s; ik kan uiteraard alleen maar luisteren vanuit de ervaring met en over Spinoza die ik inmiddels heb opgedaan. En ik vond er veel van te genieten en heb zeker weer wat meer uitzicht op het gigantische Spinoza-gebergte gekregen. Bijvoorbeeld over de manier waarop hij uitlegde hoe je Spinoza’s redelijke kennis-proces kunt zien als een (automatisch) gebeuren van patroonherkenning op basis van de ervaringen, de zintuiglijke indrukken van het eerste kennisproces. Of, ander voorbeeld, hoe Spinoza, zonder ongeloofwaardig te hoeven worden, in de TTP ‘twee talen’ kan hanteren van (a.h.w. in zijn achterhoofd) zijn eigen God-natuur-werkelijkheid-opvatting (van de rede) en de theologische openbaringstaal (van de verbeelding) – beide immers voortkomend uit het ene en zelfde natuurgebeuren.

Van Ruler schetst, op zijn manier al vergelijkend, hoe Spinoza de natuur, de werkelijkheid, als tegelijk één groot denksysteem schetst: hoe alles is opgenomen in één grote God-natuur waaruit alle krachten en activiteiten uit voortkomen. Maar het viel me tenslotte wel op dat aldus Spinoza nergens echt zelf aan het woord is. Er wordt óver hem gesproken; nergens citeert hij een tekst, een stelling bijvoorbeeld, van Spinoza zelf.  Alleen ‘bene agere et laetari’ en de laatste zin van de Ethica komen langs. De eigen ‘stem’ van Spinoza mis ik aldus een klein beetje. Maar Van Ruler vertolkt hem redelijk gedegen in zijn eigen samenvattingen en heeft nergens de neiging om ook nog eens kritiek op Spinoza te spuien. Alleen zegt hij ergens dat Spinoza ‘kletst’ als hij zijn kleine fysica geeft – een niet zo bedoelde slip of the Tongue zal ik maar denken. Integendeel, hij begint ermee dat Spinoza een groot filosoof is – ook voor onze tijd.

Wat nou hét invloedrijke gevolg is van de andere substantie-opvatting, n.l. dat enkeldingen niets zelfstandigs meer hebben, maar dat ‘details’ zoals hij de modi omschrijft, als in één groot netwerk tot een groot geheel behoren, waardoor we moeten beseffen dat ze (we) niet zelf iets doen, gaat op de eerste CD erg vluchtig, maar wordt later op de derde CD wat uitvoeriger toegelicht. Op diezelfde CD laat hij fraai zien hoe naast de kennispatronen die we met de tweede kennisvorm automatisch ontdekken, in het derde deel van de Ethica aan de orde is hoe in ons, al ervarend van aandoeningen en emoties, reactiepatronen zich ontwikkelen, waarop we met onze zich ontwikkelende redelijke kennis zicht krijgen: mensen gaan meer-overdacht/redelijker/adequater reageren.

Grappig is dat op de indruk van het naturalistische-automatische proces toch weer wat wordt afgedongen daar dit automatisme toch niet voor iedereen geldt: “ieder mens maakt dat mee, althans wie daartoe de capaciteit heeft.” Dat ontstaan van adequater inzicht en redelijker reactiepatroon geldt alleen de redelijke of rationele mensen, niet de massa! Begrijpen van de wereld zoals hij werkelijk en objectief is, is toch niet voor iedereen weggelegd. Leven naar redelijkheid inzicht is wel Spinoza’s ideaal, maar is in de praktijk – zowel die van de politiek als van de natuur – niet iets dat echt lukt.
Deel V, zoals Ruler uitlegt, is dan ook bedoeld om de vrijheid die niet in werkelijkheid is te krijgen, toch minstens in de geest te verwerven: wie begrijpt maakt z’n positie sterker en wie in staat is meer van de natuur te begrijpen en intuïtief inziet hoe hijzelf deel uitmaakt van de hele natuur, ondervindt het geluk en ervaart liefde met de hele God-of-natuur.

Ik vind dit lange college een fraaie prestatie die Han van Ruler ons met deze CD-box levert en beveel deze eerste cassettes over Spinoza’s filosofie dan ook van harte aan.

Uiteraard kan ik er niet omheen om ook even wat kritiek te geven en op wat foutjes die mij opvielen te wijzen.

Ik vraag me af of zijn toelichting van Spinoza’s zgn. parallellisme wel goed overkomt voor wie hier nog niet eerder van hoorden. Daarvan vind ik zijn uitleg niet echt begrijpelijk overkomen

Een beetje jammer vind ik het dat hij aan het begin het nodig vindt om Spinoza met Rembrandt in verband te brengen en hem – in navolging van Gebhardt? – een barokke filosoof te noemen. Die onzin levert wat merkwaardige beeldspraak op over dingen bij kaarslicht zien en in clair-obscur en dergelijke.

Hij maakt een fout die wel vaker wordt gemaakt met de Ethica More Geometrico demonstrata te noemen, hetgeen de omschrijving is van Spinoza’s boek van 1663, Renati Des Cartes principiorum philosophiae, Pars I, & II, More Geometrico demonstratae, & Cogitata metaphysica (of PPC). De Ethica is echter Ordine Geometrico demonstrata.

Hij laat Spinoza al in 1665 van Voorburg naar Den Haag verhuizen, waar dat eind 1669, begin 1670 gebeurde. Hij laat de joods-marraanse Portugezen Portugal ontvluchten en elders gemeenschappen stichten: in Nantes, Antwerpen, Amsterdam en… Londen. Maar in Londen werden joden na vele eeuwen pas weer vanaf 1656 toegelaten na pleidooien van Menasseh ben Israel.
Hij noemt naast Einstein ook Freud als iemand die grote interesse in Spinoza had en zich door hem had laten beïnvloeden, maar Freud heeft dat nooit toegegeven en zelfs ontkend; hooguit zou hij  Spinoza via diens werking in de cultuur hebben ondergaan. Mij klonk wat vreemd in de oren dat de DeSpinoza’s in de sinaasappelhandel zaten; ik was tot heden alleen maar tegengekomen dat ze in de gedroogde zuidvruchten (zoals rozijnen e.d.) handelden.
Ach, kleinigheidjes waarover we niet moeten muggenziften, op CD’s die echt inhoudelijk de moeite van het beluisteren zeer waard zijn. Ik kan het college in elk geval zeer waarderen.

_______________

Spinoza door Han van Ruler, CD-box in de serie "Sprekende denkers" van de ISVW. De box is momenteel nog bestelbaar voor de introductieprijs van €19,95 + 3,95 verzendkosten
[normaal € 24,95 - zie de winkel van de ISVW]

______________

Inhoud
Deel 1: Nederlands grootste filosoof
 Introductie
 Nederlands grootste filosoof
 Spinoza en Descartes
 Natura naturans en natura naturata
 De natuur heeft geen doelen
 Van Bento naar Benedictus
 Rede en verbeelding
 Een wetenschappelijke opschoning van de religie
 De dubbele interpretatie van de Bijbel

Deel 2: Van verbeelding naar rede
 De natuur speelt haar rol mee in de bijbel
 De ware religie is filosofie
 Een lofzang op Amsterdam
 Terug naar Spinoza's hoofdwerk: de Ethica
 De aard en oorsprong van de geest
 Rede uit reflectie

Deel 3: Over de vrijheid
 Hartstochten
 Reactieveranderingen uit zelfbehoud
 Niet elke reactie is een primaire reactie
 De rede voldoet altijd
 De menselijke knechtschap
 Het laatste boek van de Ethica
 De twee gezichten van Spinoza
 De geest na de dood
 Al het voortreffelijke is even moeilijk als zeldzaam

 Later toegevoegd [cf. blog]