Bewees Benjamin Libet het gelijk van Spinoza?

Merkwaardig toch hoe het onderzoek dat de Amerikaanse neurofysioloog Benjamin Libet in de '70/'80-iger jaren deed, almaar weer als bewijs wordt opgevoerd tegen het bestaan van de vrije wil. Gisteren had Martin van der Laan daar weer eens een verhaal in Trouw over. En dan gaat het mij er niet om dat je iets dat niet bestaat niet kunt onderzoeken, laat staan positief-wetenschappelijk het niet-bestaan zou kunnen bewijzen. Mij gaat het erom dat, hoewel de neurowetenschappen 'officieel' volstrekt monistisch zouden zijn, onderzoeken als dat van Libet zo dualistisch als wat werden en nog steeds worden opgezet.

Libets proefpersonen moesten twee dingen doen: een knopje indrukken op een moment dat ze zelf kozen én de plaats van de wijzer op de klok onthouden van het tijdstip waarop ze dat deden; en ze moesten spontaan handelen, dus niet eerst een tijdstip bedenken en dan met het knopdrukken wachten, nee, het 'nu drukken' moest spontaan bij ze opkomen en meteen uitgevoerd worden. Intussen maten de onderzoekers allerlei fysiologische gegevens als: het oplichten in de hersenen van de zgn. 'bereidheidspotentiaal' en de spanningswisselingen in de huid e.d.

Tot ieders verbazing bleken de hersenen al fracties van seconden eerder dan het gerapporteerde 'bewuste besluit' op te lichten. Conclusie: de hersenen hadden al besloten en het zgn. bewustzijn volgde daarna. Eindconclusie: de vrije wil bestaat niet.

Kortom, het zgn. 'bewuste besluit' was maar een gevolg en niet de oorzaak van het door het lichaam (het brein) al genomen besluit. Het onderzoek is vaak herhaald met hetzelfde resultaat.

Maar merkwaardig is de hele opzet waarin (hoe dualistisch) een onderscheid wordt gemaakt tussen bewustzijn (of bewust iets willen) en lichamelijke, fysische zaken en een onderzoeksdesign werd bedacht waarin de invloed (veroorzaking) van het ene op het andere fenomeen zou kunnen worden betrapt/gemeten. Bij de interpretatie en/of de kritische evaluatie wordt zelden gewezen op de totale setting. De proefpersoon is niet een in een brein en een bewustzijn op te delen iets, maar een (heel) mens aan wie uitgebreidheids- respectievelijk denkprocessen te onderscheiden zijn, die - Spinozistisch gezien - twee geheel aparte uitdrukkingen zijn in geheel verschillende en niet tot elkaar te herleiden domeinen of categorieën van een en hetzelfde ding resp. proces zijn. Het is dan onzin om te zeggen dat de hersenen (en niet de persoon) een 'besluit' namen. Zoals het onzin is om te doen alsof de voorafgaande instructies alleen maar aan die hersenen gegeven zouden zijn.

Een Spinozist, doordrongen van o.a. stelling 3/2 ("Het lichaam kan de geest niet tot denken aanzetten en de geest het lichaam niet tot beweging, rust of - indien dit bestaat - iets anders") zou nooit op zo'n onderzoeksdesign komen.

Wij weten niet wat het lichaam vermag; daarop wees Spinoza. Hoe zouden de proefpersonen weten hoe zij (hoe hun lichaam) hun arm optilt of zelfs maar een knopje indrukt. Nog fraaier dan Spinoza heeft in diezelfde tijd Arnold Geulincx (cf. blog) erop gewezen: "dat waarvan je niet weet, hoe het gebeurt, dat doe je niet." Grappig hoe iemand in mijn gespreksgroep van afgelopen zaterdag die er volstrekt van overtuigd was Spinoza goed begrepen te hebben, ervan overtuigd was dat hij met zijn denken zijn arm kon optillen (en hij liet het enige malen zien...). Ik vroeg hem, refererend aan Geulincx, of hij goed wilde beschrijven hoe hij dat deed, welke spieren en zenuwen hij opdrachten gaf en zo meer.

Spinoza had al voorspeld dat er eerst lichamelijke aspecten en dan pas geestelijke merkbaar zouden zijn: 2/19 "De menselijke geest kent het menselijk lichaam niet en weet van het bestaan alleen door middel van ideeën van de prikkels die het lichaam aandoen." En vooral 2/23: "De geest kent zichzelf alleen omdat hij de ideeën van de aandoeningen van het lichaam kent." Het bewustzijn is iets dat volgt, dat na komt.

Als ik als proefpersoon een besluit neem om NU een knopje in te drukken, maar ik heb geen idee hoe ik dat doe, welke spieren daarvoor aangetrokken moeten worden, welke signalen daarvoor door mijn hersenen via de zenuwen uitgezonden moeten worden, hoe aan dat alles eerst 'bereidheidssignalen' moeten worden opgewekt (bereidheidssignalen? Weet ik veel...), dat hele automatische proces doorzie ik niet, daar weet ik (bewust) zelfs niet van, dat zijn allemaal automatismen. Eén daarvan is mijn bewustworden, registreren, resp. herinneren en rapporteren van 'mijn besluit (ook deels een lichamelijk proces dat weer z'n tijd vraagt). Dan is het toch niet verwonderlijk dat de lichamelijke kant van dat ene proces iets eerder gemeten wordt dan het bewuste. Dat is all in the game van 2/23.

Je zou misschien even kunnen menen dat Libet het gelijk van Spinoza bewees, ongeveer zoals de Britse sterrenkundige Eddington bij de zoneclips van 29 mei 1919 de uit de theorie van Einstein voortkomende hypothese dat licht door de zon wordt afgebogen, bevestigde. Zo zou Libet de hypothese dat bewustzijn na-ijlt op het lichamelijke bevestigd hebben? Maar dat is onzin, want het dualistische experiment was daarvoor niet opgezet. En trouwens, Spinoza's overtuiging was geen hypothese.

[Het diagram is met een kleine aanpassing overgenomen uit wiki

Reacties

Intrigerende notitie, Stan. Mooi. Het blijft enorm boeiend om hierover na te denken. Verbijsterend ook dat al onze dagelijkse conclusies uit een verlaat bewustzijn komen en effecten zijn. En dat dan ook de reflectie hierover een autonoom proces proces is, waarover we dan even later iets opschrijven...? En ook het geboeid zijn zelf? Alles wordt a.h.w. aan het bewustzijn 'gegeven'. Groet Jan

Ook Miriam van Reijen wees er in haar "Spinoza's bijdrage aan een actueel debat: bestaat de vrije wil" [Mededelingen VHS nr 103] erop dat Libet's experiment ten onrechte wordt aangehaald als bewijs tegen de vrije wil. Zij verwees er daarbij vooral op dat Libet de vrije wil wilde 'redden' door erop te wijzen dat we in staat zijn 'nee' te zeggen tegen een impuls om de knop te drukken. Dat was mij bekend maar liet ik achterwege, daar de kritiek die daarop is te geven (Libet had ook dat in experimenten willen aantonen) nogal een heel verhaal is - teveel voor een blog. Daarvoor verwijs ik naar de prima tekst van Marc Slors in Maureen Sie (Red.) 'Vrije wil. Hoezo?'