Barnett Newman (1905 - 1970) had affiniteit met Spinoza

Bekijk de afbeelding op ware grootteNet als De Stijl (zie op dit weblog) had ook Barnett Newman iets met Spinoza.

Het meest bekend werd Barnett Newman wel door zijn schilderij Who is afraid of Red, Yellow and Blue? (1966, een titel die refereert aan Mondriaan). Het werd in 1986 in het Stedelijk Museum Amsterdam door een vandaal in stukken gesneden. Toen het in 1991 na restauratie werd teruggehangen ontstond er een groot tumult. Na onderzoek bleek de restaurateur de verfroller gehanteerd te hebben. Het was volgens kenners onherstelbaar vernietigd, daar het ‘mystieke trillende’ rood, dat laag na laag met zorgvuldige ‘strelingen’ er door de schilder op gestreken was, geheel verdwenen was.

                           [van wiki]

Dit deed Jos de Mul schrijven in ‘Het sublieme verlangen’: "Als we de reacties in herinnering roepen die de moedwillige beschadiging van dergelijke abstracte iconen bij veel voorvechters van de moderne kunst oproepen - ik denk hierbij aan de heftige emoties die de beschadiging van Who is afraid of Red, Yellow en Blue van Barnett Newman opriep, een heftigheid die in het verleden slechts heiligschennis vermocht op te roepen - dan kunnen we moeilijk anders concluderen dan dat de moderne kunst voor velen inderdaad een religieus aura bezit." [van hier]

Barnett Newman is in New York City geboren als zoon van Russisch joodse immigranten en werd door hen grootgebracht in een joods cultureel agnosticisme. Voor hij met schilderen begon volgde hij een universitaire opleiding: hij studeerde filosofie aan het City College of New York. Als redacteur van het kunsttijdschrift Tiger’s Eye schreef hij erudiete essays en ontpopte hij zich als een kunsttheoreticus. Bekend werd zijn ‘The Sublime is Now’ (1948); een essay waarin hij de moeite doet een onderscheid te maken tussen het schone en het sublieme. Het sublieme van een schilderij is niet (moest niet) gelegen (zijn) in hetgeen wordt af- of uitgebeeld, maar in het kijken naar het schilderij zelf, nu – op ditzelfde moment: ‘The Sublime is Now’.

Bekijk de afbeelding op ware grootteVoor zijn tijdschrift The Answer stelde hij een lijst boeken op die het tijdschrift zou aanbevelen: Spinoza’s Ethica, Plato’s Republica, en de werken van de Russische anarchist Prince Peter Kropotkin. En daarnaast een lijst “Books we condemn”, waarop de volledige werken van Hegel, Marx en Lenin. In januari 1936 verscheen een nummer van The Answer - America's Civil Service Magazine; het bleef bij dat ene nummer.

Niettegenstaande zijn affiniteit met Spinoza werd hij een anarchist. Tijdens de Grote Depressie weigerde hij van de steun (WPA) te trekken op grond van anarchistische principes. [zie hier]

Bekijk de afbeelding op ware grootteHij was betrokken bij de ontwikkeling van de zgn colorfield painting en werd er een van de belangrijkste exponenten van. Kleurvlakschildering (colorfield painting) had als doel de toeschouwer de werking van pure kleur te laten ondergaan. De schilderijen van veelal groot formaat bestaan uit eentonige geometrische velden van kleuren zonder contrast. De kleur wordt beschouwd als een absolute waarde.

Bekijk de afbeelding op ware grootteHij lijkt bij Mondriaan aan te knopen, maar heeft op hem ook kritiek. Mondriaans poging om het renaissance-schilderij nietig te verklaren had in de geometrie (perfection) van witte vlakken en rechte hoeken alle metafysiek verzwolgen. Newman probeerde het denken vorm te geven. Hij deed inspiratie op bij Spinoza aangaande de dualiteit van intuïtie en logica (en zou ook in de kabbala, de mystieke joodse getallenleer, geïnteresseerd geweest zijn) en kwam in 1948 met het eerste door hemzelf geslaagd geachte doek: Onement 1. Hij is dan 43 jaar. In dat doek is hij wellicht het meest door Spinoza aangedaan geweest.

              
Onement 1, 1948. Museum of Modern Art, New York [via wiki]

Daarin werden zijn ideeën over leven en kunst (over het wereldmysterie) samengebracht in één kleurveld, verdeeld door een verticale lijn. Daarna werden zijn werken groter en bleven kleurvlakken en lijnen een grote rol spelen. De lijnen, vlakdoorsnijdingen (of zips), geven het doek niet alleen een vlakverdeling, maar ook een ruimte: alsof ons een blik wordt gegund op een mystieke ruimte achter het doek.

Bekijk de afbeelding op ware grootteBronnen (naast de al vermelde links)

 

The Barney Newman Story - "His work is still too much: too big, too ambitious, too risky, too unreasonable." - by John Perreault

A. de Visser, De tweede helft: beeldende kunst na 1945.Uitgeverij Boom, 1998, blz 46 - 49 [te raadplegen op books.google.com]

JOSEPH SEMAH, over wie op dit weblog hier en hier en hier eerder is geschreven, corrigeert op betrokken manier de beeldvorming over Barnett Newman [hier en ook hier]

Over Barnett Newmans The Stations of the Cross een uitvoerige beschouwing in de inaugurale rede van W. Stoker: God, meester in de kunsten. Een herweging van de theologische esthetiek

Reacties

"Niettegenstaande zijn [Newmans] affiniteit met Spinoza werd hij een anarchist". Moest daar niet staan: "Dank zij zijn affiniteit met Spinoza werd hij een anarchist"? Over de historische verbanden en invloeden kan ik niet oordelen. Wel kan ik stellen dat Spinoza, in het voetspoor van zijn leermeester Van den Enden, fel oppooneerde tegen de opvatting dat sommige mensen van nature zijn voorbestemd om te heersen over anderen en dat dit als het ware op hun voorhoofd staat geschreven. Zijn politieke theorie over directe democratie als de beste politieke organisatie is gefundeerd op de principiele gelijkheid en dus gelijke bevoegdheden van staatsburgers, hetgeen een anarchistisch principe is. Zie Kropotkin.

Ik twijfelde al wel toen ik het door jou gewraakte zinnetje opschreef, Wim. Ik voelde er iets in schuren en vermoedde al wel dat jij erop zou reageren; zette er daarom ook direct de verwijsplaats bij.
Maar toch… ik heb er moeite mee op iemand die zich zoveel moeite getroostte om uitvoerig de oorwaarden, vormen en spelregels van (goed functionerende) staatsvormen op te schrijven, als Spinoza deed, met anarchisme in verband te brengen.
Maar als je onder anarchisme verstaat het afwijzen van elke (natuurlijke) ondergeschiktheid aan of van iets of iemand, ja, dan was Spinoza anarchist.